Wpływ witaminy D3 na jelita. Co warto o nim wiedzieć?

Niedobór witaminy D to powszechny problem – szacuje się, że dotyka nawet 90% Polaków, szczególnie w okresie jesienno-zimowym, gdy brakuje dostępu do słońca. Tymczasem jej odpowiedni poziom ma znaczenie nie tylko w kontekście zdrowia kości, ale także prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego i trawiennego. Czy ubytek witaminy D3 może wpływać na kondycję jelit? I odwrotnie – czy choroby przewodu pokarmowego mogą zwiększać ryzyko jej niedoboru?

Jakie funkcje pełni witamina D3 w jelitach?

Witamina D3 kojarzy się przede wszystkim z prawidłowym funkcjonowaniem kości, jednak jej działanie na organizm jest znacznie szersze. Jednym z głównych narządów docelowych są dla niej jelita, w których jej aktywna postać – kalcytriol – łączy się ze specjalnymi receptorami witaminy D (VDR), uruchamiając różnorodne procesy, do których należą m.in.:

• wchłanianie wapnia i fosforanów – to najlepiej poznana funkcja witaminy D w przewodzie pokarmowym. Kalcytriol zwiększa produkcję białek uczestniczących w transporcie wapnia przez komórki jelita i wspiera przyswajanie fosforanów, co ma znaczenie m.in. dla prawidłowej mineralizacji kości;
• utrzymanie prawidłowej bariery jelitowej – witamina D reguluje funkcjonowanie komórek nabłonka oraz połączeń między nimi;
• wspieranie odnowy nabłonka jelitowego – poprzez wpływ na ekspresję genów kontrolujących cykl życia komórek jelitowych (enterocytów) oraz udział w ich prawidłowym namnażaniu, dojrzewaniu i obumieraniu;
• regulowanie odpowiedzi immunologicznej – w obrębie jelit znajduje się duża część komórek układu odpornościowego. Witamina D reguluje ich aktywność, wpływając na mechanizmy odporności wrodzonej i nabytej;
• wspieranie naturalnej ochrony przed drobnoustrojami – kalcytriol pobudza produkcję tzw. peptydów przeciwdrobnoustrojowych, m.in. defensyn i katelicydyny. Są to naturalne substancje, które pomagają ograniczać rozwój niektórych patogenów i stanowią jeden z elementów ochrony błon śluzowych.

Witamina D3 a mikrobiota jelitowa

Witamina D i mikrobiota jelitowa mogą wzajemnie na siebie oddziaływać. Poprzez regulowanie bariery jelitowej, odpowiedzi immunologicznej i produkcji peptydów przeciwdrobnoustrojowych kalcytriol pośrednio wpływa na skład mikroorganizmów zamieszkujących przewód pokarmowy. Badania kliniczne potwierdzają, że odpowiedni poziom witaminy D3 sprzyja bogactwu i różnorodności mikrobiomu, w tym stymuluje wzrost pożytecznych bakterii, w tym takich produkujących SCFA, czyli krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (to związki stanowiące m.in. źródło energii dla enterocytów). Ta zależność występuje także w drugą stronę – mikrobiota jelitowa oddziałuje na aktywność receptora VDR, a tym samym może uczestniczyć w regulowaniu odpowiedzi komórek jelitowych na witaminę D.

Choroby jelit a niedobór witaminy D3

Zależność między witaminą D3 a zdrowiem jelit jest dwukierunkowa. Z jednej strony jej niski poziom może wiązać się z większą aktywnością niektórych chorób układu pokarmowego i ich mniej korzystnym przebiegiem. Z drugiej strony schorzenia, które zaburzają funkcjonowanie jelit, mogą zwiększać ryzyko jej niedoboru. Sama obecność ubytku witaminy D nie oznacza więc, że jest on przyczyną choroby – w wielu przypadkach może być również jej konsekwencją.

Wpływ niedoboru witaminy D3 na choroby układu pokarmowego

Niedobór witaminy D3 osłabia funkcjonowanie bariery jelitowej i układu odpornościowego. Jego obecność jest szczególnie częsta w przypadku niektórych przewlekłych chorób przewodu pokarmowego. Należą do nich:

• nieswoiste zapalenia jelit – w chorobie Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego niższe stężenie witaminy D wiąże się z większym nasileniem objawów, częstszymi nawrotami oraz wyższym ryzykiem hospitalizacji,
• zespół jelita drażliwego (IBS) – pacjenci z IBS (zarówno dzieci, jak i dorośli) regularnie wykazują niedobór witaminy D3, co negatywnie wpływa na stopień nasilenia objawów. Jej suplementacja u osób z postacią biegunkową IBS skutkuje redukcją symptomów żołądkowo-jelitowych oraz obniżeniem poziomu cytokin prozapalnych we krwi,
• celiakia – w tej chorobie autoimmunologicznej spożycie glutenu prowadzi do uszkodzenia kosmków jelitowych. Niedobór witaminy D3 jest u tych pacjentów powszechny, co dodatkowo osłabia barierę jelitową. Jej odpowiednia podaż wspomaga więc szczelność tej bariery oraz odporność śluzówkową, a u dzieci chorych na celiakię pozwala na efektywne łagodzenie powikłań kostnych i układowych,
• rak jelita grubego – statystyki wskazują, że wyższy poziom witaminy D wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka nowotworu jelita grubego aż o 40-50%. Wynika to z faktu, że kalcytriol wpływa na procesy regulujące wzrost i różnicowanie komórek, także tych nowotworowych. Może więc hamować ich podziały (proliferację) oraz pobudzać naturalną śmierć (apoptozę).

Jak choroby przewodu pokarmowego mogą prowadzić do niedoboru witaminy D3?

Przyswajanie witaminy D zależy m.in. od sprawnego funkcjonowania jelita cienkiego, obecności kwasów żółciowych oraz prawidłowego trawienia i wchłaniania tłuszczów. Zaburzenia tych czynników prowadzą więc do niedoboru. Może się on rozwinąć w przebiegu następujących schorzeń:

• choroba Leśniowskiego-Crohna – ryzyko ubytku witaminy D jest większe szczególnie wtedy, gdy choroba obejmuje jelito cienkie lub pacjent przeszedł resekcję jego fragmentu. Na jego rozwój wpływa szereg czynników, np. uszkodzenie błony śluzowej, przewlekły stan zapalny, ograniczenia dietetyczne czy mniejsza ekspozycja na światło słoneczne,
• celiakia – towarzyszący jej zanik kosmków jelitowych powoduje zmniejszenie powierzchni odpowiedzialnej za wchłanianie składników odżywczych. W efekcie może dochodzić do zaburzeń przyswajania tłuszczów i rozpuszczonej w nich witaminy D,
• choroby powodujące zaburzenia odpływu żółci – kwasy żółciowe są niezbędne do prawidłowego trawienia i wchłaniania tłuszczów, w tym obecnych w nich witamin. Dlatego przewlekła cholestaza, czyli utrudniony odpływ żółci do jelita, może prowadzić do ich niedoboru. W chorobach wątroby dodatkowym problemem bywa zaburzenie przemian witaminy D w jej aktywne metabolity,
• schorzenia trzustki – w ich przebiegu również pojawia się problem z przyswajaniem tłuszczów, co wiąże się z niedoborem witamin A, D, E i K,
• resekcje żołądka i jelita cienkiego oraz niektóre operacje bariatryczne – zakres zaburzeń zależy od rodzaju wykonanego zabiegu. Zmniejszenie powierzchni jelita odpowiedzialnej za wchłanianie, skrócenie czasu kontaktu treści pokarmowej z błoną śluzową lub zmiana drogi przyjmowania pokarmu znacząco wpływają na przyswajanie składników odżywczych,
• otyłość – niedobór witaminy D jest powszechny u pacjentów ze zbyt wysoką masą ciała. Wynika to z faktu, że jest ona magazynowana w tkance tłuszczowej, co zmniejsza jej dostępność dla organizmu i może prowadzić do niższego stężenia we krwi.

Czy warto suplementować witaminę D3 dla zdrowia jelit?

Odpowiednia podaż witaminy D jest niezbędnym warunkiem zachowania zdrowia całego organizmu, w tym także jelit. Tradycyjna dieta pokrywa zaledwie 10-20% dziennego zapotrzebowania, a jej głównym źródłem jest światło słoneczne – pod jego wpływem dochodzi do syntezy witaminy D w skórze. Niestety w Polsce przez pół roku (od października do marca) proces ten nie zachodzi z wystarczającą efektywnością, dlatego niedobór jest powszechnym zjawiskiem.

Suplementacja jest więc często niezbędna, by utrzymać właściwy poziom witaminy D we krwi. W niektórych grupach ryzyka zaleca się jej stosowanie przez cały rok – dotyczy to m.in. osób z zaburzeniami wchłaniania oraz chorobami przewodu pokarmowego, takimi jak celiakia czy nieswoiste zapalenia jelit. Przed jej rozpoczęciem warto jednak wykonać badania, które pozwolą ustalić, czy niedobór występuje i jak bardzo jest nasilony.

Jak bezpiecznie i efektywnie suplementować witaminę D3?

Zgodnie z polskimi wytycznymi zdrowi dorośli w wieku 19-65 lat powinni przyjmować 1000-2000 IU witaminy D3 na dobę w okresie jesienno-zimowym (od października do marca), a także w miesiącach letnich, jeśli synteza skórna jest niewystarczająca. Seniorzy po 65. roku życia powinni suplementować tę samą dawkę przez cały rok. U osób z otyłością lub zaburzeniami wchłaniania jelitowego mogą być potrzebne większe dawki, ustalane indywidualnie w porozumieniu z lekarzem.

Witamina D3 jest rozpuszczalna w tłuszczach, dlatego najlepiej przyjmować ją podczas posiłku. Pamiętajmy, że u osób dorosłych górny tolerowany poziom spożycia wynosi 4000 IU na dobę i nie powinno się stosować wyższych dawek na własną rękę, bez konsultacji z lekarzem. Jej przedawkowanie może prowadzić m.in. do:

• nudności,
• wymiotów,
• osłabienia,
• wzmożonego pragnienia,
• częstszego oddawania moczu,
• uszkodzenia nerek,
• odkładania się złogów wapniowych w tkankach.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz