Jakie mogą być przyczyny wstrząsu mózgu? Objawy i metody diagnozowania

Wstrząs mózgu to jedna z najczęstszych form urazu czaszkowo-mózgowego, która powstaje w wyniku nagłego uderzenia w głowę lub gwałtownego przyśpieszania i hamowania ciała. Choć zwykle nie powoduje trwałych zmian strukturalnych w mózgu, może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia, jeśli nie zostanie odpowiednio zdiagnozowany i leczony. Dowiedz się więcej na temat tej przypadłości.

Czym jest wstrząs mózgu?

Z medycznego punktu widzenia wstrząs mózgu (łac. commotio cerebri) to przemijające zaburzenie czynności mózgu, które występuje bez widocznych zmian w badaniach obrazowych, takich jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny. Dochodzi do niego, gdy siła uderzenia powoduje chwilowe zakłócenie w przekazywaniu impulsów nerwowych między komórkami mózgowymi. Mechanizm powstania wstrząsu mózgu polega na chwilowym zaburzeniu pracy neuronów i neurotransmiterów, co skutkuje utratą równowagi funkcjonalnej w mózgu.

Najczęściej do wstrząsu mózgu dochodzi w wyniku:

• upadku z wysokości lub poślizgnięcia się;
• uderzenia w głowę podczas wypadku komunikacyjnego;
• kontuzji sportowych (np. w piłce nożnej, hokeju, boksie);
• przemocy fizycznej.

Jakie są objawy wstrząsu mózgu?

Objawy mogą pojawić się bezpośrednio po urazie lub rozwijać stopniowo w ciągu kilku godzin, a nawet dni. Ich nasilenie zależy od siły urazu, wieku pacjenta i indywidualnej wrażliwości układu nerwowego. Do najczęstszych objawów wstrząsu mózgu należą:

• ból głowy, często tępy, uciskowy lub pulsujący, który może utrzymywać się przez kilka dni;
• zawroty głowy i zaburzenia równowagi, wynikające z przejściowych zaburzeń w pracy móżdżku;
• nudności i wymioty, spowodowane podrażnieniem ośrodków w pniu mózgu;
• dezorientacja, spowolnienie reakcji, trudności w koncentracji;
• zaburzenia pamięci – szczególnie amnezja wsteczna (brak pamięci zdarzeń sprzed urazu) lub następcza (po urazie);
• zaburzenia widzenia – podwójne widzenie, zamglenie obrazu, trudności z ogniskowaniem wzroku;
• nadwrażliwość na światło i dźwięki, szczególnie w ciągu pierwszych dni po urazie;
• senność, zmęczenie, zaburzenia rytmu snu, a u niektórych – bezsenność lub nadmierna potrzeba snu;
• zaburzenia emocjonalne – rozdrażnienie, chwiejność nastroju, niepokój, płaczliwość, wahania afektywne;
• uczucie „mgły poznawczej” – pacjent ma wrażenie spowolnienia myślenia, trudności z logicznym rozumowaniem i reagowaniem.

U części osób występują też objawy somatyczne wtórne, takie jak szumy uszne, uczucie ucisku w czaszce, zaburzenia smaku lub węchu, a nawet krótkotrwałe problemy z mową. Objawy u dzieci bywają trudniejsze do rozpoznania. Dziecko może stać się apatyczne, mniej zainteresowane zabawą, rozdrażnione, mieć kłopoty z karmieniem, snem lub kontaktowaniem się z otoczeniem.

Większość objawów ustępuje w ciągu 7–14 dni, ale u części pacjentów mogą utrzymywać się dłużej, zwłaszcza jeśli nie zastosowano się do zaleceń odpoczynku. Objawy mogą też nasilać się po wysiłku fizycznym lub stresie psychicznym.

Jak przebiega diagnostyka wstrząsu mózgu?

Ocena wstępna

Diagnostyka wstrząsu mózgu zaczyna się od dokładnego wywiadu medycznego i badania neurologicznego. Lekarz pyta o okoliczności urazu, czas utraty przytomności, występowanie wymiotów, ból głowy oraz ewentualne zaburzenia pamięci. Podczas badania ocenia się:

• reakcję źrenic na światło;
• koordynację ruchową;
• czucie i odruchy neurologiczne;
• pamięć krótkotrwałą i zdolność logicznego myślenia.

W celu określenia stopnia zaburzeń świadomości stosuje się skalę Glasgow (GCS). To powszechnie wykorzystywane narzędzie służące do oceny stanu przytomności po urazie głowy, w tym po wstrząśnieniu mózgu. Ocena w skali Glasgow opiera się na trzech podstawowych reakcjach pacjenta: otwieraniu oczu, reakcji słownej i reakcji ruchowej. Każdy z tych parametrów punktuje się osobno, a suma punktów (od 3 do 15) określa ogólny stan świadomości. Wynik od 13 do 15 punktów zwykle wskazuje na łagodny uraz mózgu, typowy dla wstrząsu.

Autoimmunologiczne zapalenia mózgu, panel przeciwciał (AMPA, GABA B, NMDA, DPPX, CASPR 2, LG1) met. IIF (CBA), surowica – sprawdź, na czym polega to badanie!

Badania obrazowe

W większości przypadków wstrząs mózgu nie daje zmian widocznych w badaniach obrazowych, jednak wykonuje się je, by wykluczyć poważniejsze uszkodzenia, takie jak krwiaki śródczaszkowe czy stłuczenie mózgu. Najczęściej stosuje się:

• tomografię komputerową (TK) – podstawowe badanie w ostrej fazie urazu;
• rezonans magnetyczny (MRI) – bardziej szczegółowe badanie, wykonywane przy przedłużających się objawach;
• neuroobrazowanie czynnościowe (np. fMRI, PET) – w badaniach naukowych pozwala ocenić zaburzenia w przepływie krwi i aktywności neuronów.

Decyzję o wykonaniu badania obrazowego podejmuje lekarz na podstawie objawów. Pilnej diagnostyki wymagają pacjenci z utratą przytomności dłuższą niż minuta, powtarzającymi się wymiotami, drgawkami lub zaburzeniami widzenia.

Diagnostyka neuropsychologiczna

W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy objawy utrzymują się dłużej, przeprowadza się testy neuropsychologiczne. Pozwalają one ocenić pamięć, uwagę, szybkość reakcji oraz funkcje poznawcze. Są szczególnie przydatne u sportowców, którzy doznają nawracających urazów głowy.

Badania laboratoryjne

Badania laboratoryjne nie są konieczne do rozpoznania wstrząśnienia mózgu, ponieważ nie istnieje żaden test biochemiczny, który jednoznacznie potwierdzałby ten stan. Badania krwi mogą być zlecane w celu wykluczenia innych przyczyn objawów lub oceny ogólnego stanu organizmu pacjenta, zwłaszcza gdy:

• uraz był rozległy lub towarzyszy mu utrata przytomności dłuższa niż kilka minut;
• istnieje podejrzenie krwawienia wewnątrzczaszkowego lub innych obrażeń (np. złamania podstawy czaszki);
• pacjent przyjmuje leki przeciwzakrzepowe – ocenia się wówczas parametry krzepnięcia (INR, APTT, czas protrombinowy);
• występują zaburzenia metaboliczne lub objawy sugerujące niedotlenienie mózgu, odwodnienie, hipoglikemię lub zatrucie;
• uraz nastąpił u osoby pod wpływem alkoholu lub substancji psychoaktywnych – wykonuje się oznaczenie stężenia etanolu i toksykologiczne badania przesiewowe

Przykładowe badania laboratoryjne wykonywane pomocniczo:

• morfologia krwi obwodowej – ocena ogólnego stanu zdrowia, ewentualnych oznak stanu zapalnego lub niedokrwistości;
• jonogram (Na⁺, K⁺, Cl⁻) – w celu oceny gospodarki elektrolitowej, szczególnie przy zaburzeniach świadomości;
• parametry krzepnięcia (INR, APTT, PT) – istotne u osób starszych i przyjmujących leki przeciwzakrzepowe;
• poziom glukozy – hipoglikemia może naśladować objawy urazu mózgu;
• stężenie alkoholu lub narkotyków – gdy istnieje podejrzenie zatrucia.

Leczenie i rekonwalescencja

Leczenie wstrząsu mózgu polega głównie na odpoczynku fizycznym i psychicznym. Przez pierwsze dni po urazie zaleca się unikanie:

• intensywnego wysiłku fizycznego;
• pracy przy komputerze i długiego oglądania ekranów;
• alkoholu i leków uspokajających (bez zalecenia lekarza).

W ciągu 7–14 dni należy stopniowo wracać do codziennych aktywności, obserwując reakcję organizmu. Jeśli dolegliwości się nasilają lub utrzymują ponad dwa tygodnie, konieczna jest ponowna konsultacja lekarska. U sportowców obowiązuje zasada stopniowego powrotu do gry, która zakłada pięć etapów rekonwalescencji – od całkowitego odpoczynku po pełny trening. Każdy etap można rozpocząć dopiero po ustąpieniu objawów.

Wstrząs mózgu – kiedy należy zgłosić się do szpitala?

Natychmiastowej pomocy lekarskiej wymagają osoby, u których po urazie głowy wystąpią:

• utrata przytomności, nawet krótka;
• silne lub narastające bóle głowy;
• powtarzające się wymioty;
• zaburzenia widzenia lub mowy;
• drgawki, asymetria źrenic;
• wyciek płynu z nosa lub ucha.

W takich przypadkach należy wezwać pogotowie lub udać się na oddział ratunkowy, ponieważ może to świadczyć o poważnym uszkodzeniu mózgu.

Jakie mogą być powikłania po wstrząsie mózgu?

Większość osób wraca do pełnego zdrowia, ale u części pacjentów może rozwinąć się zespół powstrząsowy (ang. postconcussion syndrome), objawiający się przewlekłym bólem głowy, zaburzeniami snu, drażliwością i problemami z koncentracją. Objawy te mogą utrzymywać się nawet kilka miesięcy.

Szczególne znaczenie ma również zjawisko tzw. drugiego wstrząsu mózgu – jeśli do kolejnego urazu dojdzie, zanim narząd całkowicie się zregeneruje, może to skutkować ciężkimi powikłaniami. Dlatego powrót do aktywności sportowej zawsze powinien być poprzedzony oceną lekarza.

Jak zapobiegać wstrząsowi mózgu?

Nie wszystkich urazów głowy da się uniknąć, jednak ryzyko można znacznie zmniejszyć poprzez m.in.:

• używanie kasków ochronnych podczas jazdy na rowerze, rolkach czy nartach;
• przestrzeganie zasad bezpieczeństwa w sporcie i ruchu drogowym;
• odpowiednie zabezpieczenie mieszkania, zwłaszcza w przypadku małych dzieci i osób starszych;
• edukację sportowców i trenerów w zakresie rozpoznawania objawów urazu.

Profilaktyka ma istotne znaczenie, zwłaszcza wśród osób aktywnych fizycznie, które są najbardziej narażone na tego typu kontuzje.

O czym warto pamiętać?

Wstrząs mózgu to łagodna, ale potencjalnie niebezpieczna forma urazu czaszkowo-mózgowego. Choć najczęściej nie powoduje trwałych zmian w mózgu, może prowadzić do długotrwałych dolegliwości, jeśli zostanie zbagatelizowany. Istotną rolę w diagnostyce odgrywa ocena neurologiczna i – w razie potrzeby – badania obrazowe. Odpoczynek, obserwacja i stopniowy powrót do aktywności to podstawowe zasady leczenia. W przypadku wątpliwości zawsze warto skonsultować się z lekarzem, ponieważ szybka diagnoza to najlepsza ochrona przed powikłaniami.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wstrząs mózgu zawsze wymaga tomografii komputerowej?

Nie. TK wykonuje się głównie wtedy, gdy istnieje podejrzenie poważniejszego urazu. Jeśli objawy są łagodne, a badanie neurologiczne nie budzi niepokoju, lekarz może zalecić obserwację bez konieczności obrazowania.

Ile trwa powrót do zdrowia po wstrząsie mózgu?

Zazwyczaj od kilku dni do dwóch tygodni. U niektórych osób proces może trwać dłużej, zwłaszcza jeśli uraz był silny lub jeśli pacjent zbyt wcześnie wrócił do aktywności.

Czy można mieć wstrząs mózgu bez utraty przytomności?

Tak. Wiele przypadków wstrząsu mózgu przebiega bez utraty przytomności. Dezorientacja, zawroty głowy czy chwilowa amnezja również wskazują na tego typ urazu.

Jak rozpoznać wstrząs mózgu u dziecka?

Dziecko może stać się senne, płaczliwe, odmawiać jedzenia lub mieć trudności z utrzymaniem równowagi. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości należy skontaktować się z pediatrą.

Czy jeden wstrząs mózgu zwiększa ryzyko kolejnych tego typu urazów?

Tak. Każdy kolejny uraz głowy zwiększa ryzyko trwałych zaburzeń neurologicznych. Dlatego po wstrząsie należy zachować ostrożność i przestrzegać zaleceń dotyczących powrotu do aktywności.