Rak piersi w rodzinie – jakie badania genetyczne warto zrobić?

Co roku w Polsce rak piersi rozpoznawany jest u niemal 20 tysięcy kobiet. Jest to najczęściej diagnozowany nowotwór złośliwy wśród Polek, odpowiadający za blisko 15% wszystkich zachorowań onkologicznych u kobiet. Choć większość zachorowań ma charakter spontaniczny, u części pacjentek rozwój choroby wiąże się z dziedziczoną predyspozycją genetyczną. Jeżeli w rodzinie występowały zachorowania na raka piersi czy raka jajnika związane z mutacjami genów BRCA1 i BRCA2, warto rozważyć wykonanie badań genetycznych.

Rak piersi w rodzinie

Występowanie określonej mutacji nie mówi o tym, że nowotwór się rozwinie, mówi jednak o tym, że ryzyko jego wystąpienia jest znacznie wyższe. Taka informacja pozwala pacjentom na dołączenie do programu okresowych badań profilaktycznych i częstszego monitorowania stanu zdrowia.

Geny BRCA1 oraz BRCA2 to antyonkogeny (geny supresorowe), odpowiedzialne za produkcję białek naprawiających uszkodzenia DNA. Gdy dochodzi do ich mutacji, mechanizmy naprawcze zawodzą, co drastycznie zwiększa ryzyko utrwalenia się mutacji, które występują w naszym organizmie bardzo często.

Genetyczny rak piersi w rodzinie nie przekazuje się wyłącznie w linii żeńskiej. Mutację dziedziczymy w 50% zarówno od matki, jak i od ojca. Do ujawnienia wyższego ryzyka nowotworzenia w ostatecznym rozrachunku wystarczy pojedyncza uszkodzona kopia genu (tzw. dziedziczenie autosomalne dominujące).

Mężczyźni, choć sami chorują na raka piersi rzadko (ok. 1% wszystkich przypadków), są pełnoprawnymi nosicielami uszkodzonego genu i mogą przekazać go swoim córkom oraz synom. Dlatego oceniając swoje ryzyko i kwalifikując się do grup profilaktycznych, należy przeanalizować historię zachorowań zarówno po stronie matki, jak i ojca.

Rak piersi – przyczyny

Podobnie jak inne nowotwory, rak piersi powstaje w wyniku uszkodzenia DNA w komórce, które prowadzi do jej niekontrolowanych podziałów. W około 90-95% przypadków to tzw. mutacje spontaniczne, powstające w ciągu życia pacjentki pod wpływem wieku, hormonów czy czynników środowiskowych. Pozostałe 5-10% zachorowań ma podłoże dziedziczne wynikające z mutacji genów BRCA1 i BRCA2.

Z przyczyn pozagenetycznych to długotrwała ekspozycja tkanki gruczołowej piersi na estrogeny (naturalne i syntetyczne) stymuluje intensywną proliferację komórkową, co bezpośrednio zwiększa ryzyko błędów genetycznych i powstanie nieprawidłowych komórek. 

Kobiety palące tytoń w sposób ciągły mają ogólne ryzyko zachorowania na inwazyjnego raka piersi wyższe o ok. 14% do 24% w porównaniu z kobietami, które nigdy nie paliły.

Do najważniejszych przyczyn stymulujących powstanie komórek nowotworowych w raku piersi należą:

• wiek powyżej 50 lat
• wczesna miesiączka
• późna menopauza
• brak lub późne macierzyństwo
• wieloletnia hormonalna terapia zastępcza lub antykoncepcja hormonalna
• nadwaga i otyłość, zwłaszcza po menopauzie
• niska aktywność fizyczna i dieta bogata w tłuszcze nasycone
• regularne spożywanie alkoholu
• palenie tytoniu

Rak piersi – rodzaje

Nowotwory piersi nie są jednorodną grupą chorób. Różnią się między sobą biologią, co ma bezpośredni wpływ na wybór leczenia. Podział opiera się na obecności receptorów hormonalnych (estrogenowego i progesteronowego) oraz receptora HER2, a także na tempie podziałów komórkowych.

Podział podtypów molekularnych

Rak piersi – objawy

We wczesnym stadium rak piersi nie powoduje żadnych dolegliwości. Najczęstszym objawem jest niebolesny guzek w piersi. Jednak nie każda wyczuwalna zmiana oznacza nowotwór. W piersiach mogą występować również łagodne torbiele, gruczolakowłókniaki czy zmiany związane z gospodarką hormonalną.

Warto zgłosić się do lekarza, jeśli zauważysz:

• wyczuwalny guzek lub zgrubienie w piersi albo pod pachą
• zmianę wielkości, kształtu lub asymetrię piersi
• zmiany skórne przypominające „skórkę pomarańczy”, zaczerwienienie lub obrzęk
• wciągnięcie brodawki, zmianę jej kształtu lub wyciek (w tym krwawienie)
• utrzymujący się ból piersi niezwiązany z cyklem
• powiększone węzły chłonne pod pachą

📌 Przeczytaj: Samobadanie piersi krok po kroku. Dlaczego warto je wykonywać?

Rak piersi – badania genetyczne 

BRCA1 i BRCA2 pozostają genami o najlepiej udokumentowanym znaczeniu klinicznym. Ich analiza znajduje zastosowanie zarówno w ocenie ryzyka zachorowania u osób zdrowych, jak i w planowaniu leczenia u pacjentek z rozpoznanym nowotworem.

Aktualne rekomendacje medyczne wyróżniają również inne geny, które w różnym stopniu niosą ze sobą wystąpienie ryzyka raka piersi. Jednym z nich jest gen PALB2 uznawany obecnie za „trzeci gen raka piersi”. Białko PALB2 ściśle współpracuje z BRCA2. Mutacja w tym genie podnosi całożyciowe ryzyko raka piersi do około 35–58%, a także zwiększa ryzyko raka trzustki i jajnika.

U pacjentek z rozpoznanym rakiem piersi lub jajnika i potwierdzoną mutacją BRCA1/2 wynik może otworzyć drogę do leczenia inhibitorami PARP (np. olaparybem). To jedna z istotnych zmian w onkologii ostatnich lat.

Patogenne warianty genów BRCA1 i BRCA2 wiążą się również ze zwiększonym ryzykiem rozwoju innych nowotworów, w tym raka trzustki, raka prostaty oraz raka piersi u mężczyzn. Mężczyźni nosiciele, mogą przekazać patogenny gen swoim córkom.

Profilaktyka raka piersi

Podstawowym elementem profilaktyki raka piersi jest znajomość własnych piersi oraz regularne samobadanie, dzięki któremu można wcześniej zauważyć nowe lub niepokojące zmiany. Około 25% do 40% zdiagnozowanych raków piersi zostaje wykrytych bezpośrednio przez kobietę poprzez samobadanie. 

Anomalie, które powinny nas niepokoić to:

• zmiana kształtu, konturu lub symetrii piersi
• wciągnięcie brodawki sutkowej lub wyciek płynu (zwłaszcza podbarwionego krwią)
• zmiany skórne, zaczerwienienie, skórka pomarańczowa czy pofałdowania

Dla kobiet przed 45. rokiem życia, które nie kwalifikują się jeszcze do programów mammograficznych, regularne sprawdzanie piersi (najlepiej 3-5 dni po okresie) połączone z corocznym USG u lekarza pozostaje fundamentalną i najlepszą metodą ochrony. 

U starszych kobiet od 45. do 74. roku życia (szczególnie po menopauzie, kiedy ryzyko zachorowania drastycznie rośnie) fundamentem profilaktyki pozostaje bezpłatna mammografia.

Dr n.med. Iwona Chromik