Zapalenie odbytnicy – przyczyny, objawy, leczenie

Schorzenia odbytnicy obecnie stanowią powszechnie występujący problem zdrowotny, a zapalenie odbytnicy według różnych szacunków dotyka od 1% do 1,5% populacji, z czego większość przypadków rozpoznawanych jest u mężczyzn. Czym jest i jakie są charakterystyczne objawy zapalenia odbytnicy? Jakie zalecenia dietetyczne powinny stosować osoby zmagające się z tych schorzeniem i jakie są dostępne metody jego leczenia?

Czym jest zapalenie odbytnicy?

Zapalenie odbytnicy to stan zapalny błony śluzowej odbytnicy w części dystalnej w stosunku do połączenia odbytniczo-esiczego, w odległości do 18 cm od odbytu. Stan zapalny może mieć zarówno charakter, ostry jak i przewlekły. Jednocześnie trudno jest przedstawić wiarygodne szacunki dotyczące zapadalności na tę chorobę. Ponadto, zapalenie odbytnicy jest rzadko lub błędnie diagnozowane, a przez to szacunki epidemiologiczne dotyczące częstości występowania w populacji charakteryzują się znacznym niedoszacowaniem.

Rozwój stanu zapalnego, także w obrębie odbytnicy, jest reakcją gospodarza na uszkodzenie tkanek. Po rozpoznaniu urazu lub uszkodzenia aktywowane są mechanizmy obronne oraz szlaki molekularne aktywujące reakcję zapalną, która po naprawie uszkodzonych tkanek, powinna ustąpić. Jeśli jednak to nie nastąpi, a uszkodzone tkanki nie zostaną właściwie zregenerowane, białka sygnałowe układu odpornościowego nieustannie stymulować rozwój stanu zapalnego, który przyczynia się do dalszych uszkodzeń tkanek. W ten sposób ostre stany zapalne przekształcają się w stany przewlekłe.

Przyczyny i objawy zapalenia odbytnicy

Podłożem rozwijającego się zapalenia odbytnicy mogą być zarówno czynniki infekcje i nieswoiste stany zapalne jelit, kiedy to zapalenie odbytu może rozwinąć się wtórnie do wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, które zaliczane jest do przewlekłych chorób autoimmunologicznych czy przewlekłego popromiennego zapalenia odbytnicy będącego częstym powikłaniem radioterapii zmian nowotworowych zlokalizowanych w obrębie miednicy. Zapalenie odbytu związane może być także z zakażeniami bakteryjnymi Clostridium difficile, Campylobacter sp., Shigella sp. czy Escherichia coli oraz chorobami przenoszonymi drogą płciową takimi jak: rzeżączka, chlamydioza, kiła oraz infekcjami wirusowymi (HSV, HPV).

Niemniej w znacznej liczbie przypadków rozwijające się zapalenie odbytu związane jest dietą, szczególnie dużym spożyciem cytrusów, czosnku, kawy, dosładzanych napojów gazowanych, piwa, a także stosowaniem ostrych przypraw i sosów. 

Pierwszymi objawami wskazującymi na łagodne ostre lub przewlekłe zapalenie odbytnicy są widoczna wydzielina śluzowa oraz uczucie zaparcia. Z kolei występowanie krwawej lub śluzowo-ropnej wydzieliny, uczucia bolesnego parcia na stolec lub pełności, a także dolegliwości bólowych w obrębie jamy brzusznej lub okolicy okołoodbytniczej, którym towarzyszyć może gorączka wskazują na ciężkie ostre zapalenie odbytnicy i wymagają konsultacji lekarskiej. 

Rozpoznanie i leczenie zapalenia odbytnicy

Pierwszym krokiem w przypadku podejrzenia zapalenie odbytu jest zebranie przez lekarza szczegółowego wywiadu klinicznego dotyczącego przyjmowanych leków, przebytych chorób infekcyjnych, stylu życia i występowania w rodzinie chorób jelita grubego oraz przeprowadzenie badania fizykalnego. Jednym z podstawowych badań pozwalających na ocenę odbytnicy jest anoskopia, czyli małoinwazyjna metoda wziernikowania kanału odbytu i końcowego odcinka odbytnicy umożliwiająca bezpośrednią ocenę błony śluzowej. W zależności od uzyskanych informacji oraz stanu klinicznego, lekarz może zlecić także wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych w celu wykluczenia chorób przenoszone drogą płciową oraz wirusowego zapalenie wątroby typu B i C.

Leczenie zapalenia odbytu zależne jest od etiologii schorzenia. W przypadku podłoża infekcyjnego stosowana jest antybiotykoterapia lub leczenie przeciwwirusowe. Jeżeli stan zapalny związany jest z infekcją przenoszoną drogą płciową, zalecana jest także konsultacja lekarska partnera pacjenta.  

U pacjentów, u których zapalenie odbytu nie jest spowodowane czynnikami infekcyjnymi stosuje się miejscowo środki przeciwbólowe i przeciwzapalne, a także maści łagodzące i wspierające regenerację błony śluzowej odbytnicy zawierające w składzie alantoinę i panthenol. Równie istotne jest stosowanie odpowiednich produktów higienicznych, w tym hipoalergicznych środków myjących, ciepłe kąpiele z dodatkiem soli gorzkiej oraz delikatne osuszanie i unikanie podrażnień okolicy okołoodbytniczej.

Zaleca się zwiększenie także zwiększenie podaży błonnika w diecie i zadbanie o odpowiedni poziom nawodnienia organizmu, co pozwala zapobiec zaparciom. Dlatego też w diecie osób zmagających się z zapaleniem odbytnicy nie powinno zabraknąć produktów roślinnych takich jak: otręby, suszone owoce, siemię lniane, rośliny strączkowe, orzechy i warzywa, które są niezastąpionym źródłem błonnika spożywczego. Warto wybierać także kasze oraz pełnoziarniste pieczywo i makarony.

Równie istotne co zwiększenie podaży błonnika jest podejmowanie regularnej aktywności fizycznej i unikanie siedzącego trybu życia.

O odbytnicy – historycznie

Choroby odbytu takie jak hemoroidy, szczeliny czy zapalenia odbytnicy znane były już starożytnym medykom, którzy wykorzystując zarówno wiedzę medyczną jak i działania o charakterze rytualnym podejmowali próby ich leczenia. Opisy wykorzystywanych metod terapii dolegliwości odbytu odnaleźć można w zachowanych staroegipskich papirusach medycznych, w tym w datowanym na XV stulecie p. n. e. papirusie Ebersa. Surowy klimat panujący w kraju faraonów sprzyjał rozpowszechnieniu pasożytów jelitowych, przez co choroby odbytu stały się zmorą starożytnych Egipcjan. O wadze jaką Egipcjanie przywiązywali do stanu zdrowia przewodu pokarmowego, a w szczególności jego końcowego odcinka, najlepiej świadczy fakt, najbardziej prestiżowym stanowiskiem w wysoko wyspecjalizowanym systemie medycznym starożytnego Egiptu był „Strażnik królewskiego odbytu”. Lekarz ten odpowiadał za zdrowie układu pokarmowego władcy, w tym za aplikowanie lewatyw z wyciągami roślinnymi, które miały zapobiec rozwojowi chorób i infekcji oraz przeprowadzanie zabiegów proktologicznych.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza