Zbyt wysoki, zbyt niski i prawidłowy poziom cukru we krwi – wszystko, co warto wiedzieć

Niezależnie od wieku pacjenta kierowanego na badania krwi, większość skierowań uwzględnia w swoim składzie przysłowiowy „cukier”, czyli oznaczenie stężenia glukozy we krwi. Dlaczego to badanie jest tak istotne i pojawia się niemalże na każdym zleceniu? O czym może świadczyć obniżone lub podwyższone stężenie glukozy we krwi? Czy każde odchylenie od wartości referencyjnych (przysłowiowej normy) wymaga konsultacji z lekarzem?

Czym jest glukoza i do czego jest potrzebna organizmowi?

Glukoza to jedno z podstawowych źródeł energii dla naszego organizmu (spalenie 1 grama glukozy dostarcza organizmowi około 4 kilokalorii energii). Żeby bardziej zobrazować znaczenie glukozy, śmiało można porównać ją do paliwa w samochodzie, bez którego trudno ruszyć nim z miejsca, a gdy jest go za dużo, pojazd jest bardziej narażony na kolejne usterki. Podobnie jest z naszym ciałem. Glukoza krążąca we krwi trafia do komórek, gdzie jest wykorzystywana do codziennej pracy mięśni, narządów wewnętrznych, a przede wszystkim mózgu, który jest szczególnie wrażliwy na wahania jej stężenia. Utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy ma zatem duże znaczenie dla naszego samopoczucia, koncentracji, sprawności fizycznej i ogólnego funkcjonowania organizmu. W dużej mierze prawidłowe stężenie glukozy we krwi chroni nas także przed wieloma innymi zaburzeniami. 

Jaki jest prawidłowy poziom cukru we krwi?

Prawidłowy poziom cukru we krwi będzie różny w zależności od danej grupy. Poniżej wyszczególniono normy dla 3 grup – dorosłych, dzieci oraz kobiet w ciąży. 

Normy poziomu cukru we krwi dla osób dorosłych

• U osób dorosłych prawidłowe stężenie glukozy we krwi na czczo, czyli po 8–14 godzinach od ostatniego posiłku, wynosi 70–99 mg/dl. 
• Wynik 100–125 mg/dl określa się jako nieprawidłową glikemię na czczo, czyli stan przedcukrzycowy.
• Wartość 126 mg/dl lub wyższa, potwierdzona zwykle w kolejnym oznaczeniu, może stanowić podstawę rozpoznania cukrzycy. 

W diagnostyce zaburzeń gospodarki węglowodanowej lekarz może zlecić również doustny test obciążenia glukozą, potocznie nazywany „krzywą cukrową”. Polega on na oznaczeniu glukozy na czczo, a następnie po wypiciu roztworu zawierającego 75 g glukozy ponownym pomiarze stężenia glukozy po 120 minutach. 

• Wynik po 2 godzinach poniżej 140 mg/dl świadczy o prawidłowej tolerancji glukozy.
• Wynik 140–199 mg/dl wskazuje na nieprawidłową tolerancję glukozy.
• Wartość 200 mg/dl lub wyższa może być podstawą do rozpoznania cukrzycy.

Normy poziomu cukru we krwi dla dzieci

U dzieci interpretacja stężenia glukozy we krwi jest zbliżona do tej stosowanej u osób dorosłych, jednak wynik zawsze należy oceniać w odniesieniu do wieku dziecka, czasu od ostatniego posiłku, sposobu żywienia, stanu zdrowia oraz ewentualnych objawów. 

• Za prawidłowe stężenie glukozy na czczo najczęściej uznaje się wynik 70–99 mg/dl.
• Wartości 100–125 mg/dl wymagają dalszej oceny, ponieważ mogą świadczyć o nieprawidłowej glikemii na czczo. 
• Wynik 126 mg/dl lub wyższy może sugerować cukrzycę u dziecka, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu objawy takie jak wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, osłabienie, senność, spadek masy ciała lub pogorszenie ogólnego samopoczucia.

U dzieci doustny test obciążenia glukozą również może być wykorzystywany w diagnostyce zaburzeń gospodarki węglowodanowej, jednak ilość podawanej glukozy dobiera się do masy ciała dziecka, zwykle jest to 1,75 g glukozy na kilogram masy ciała, maksymalnie 75 g. 

• Wynik po 120 minutach poniżej 140 mg/dl uznaje się za prawidłowy, 
• 140–199 mg/dl może świadczyć o nieprawidłowej tolerancji glukozy, 
• 200 mg/dl lub więcej przemawia za cukrzycą i wymaga konsultacji lekarskiej. 

U najmłodszych dzieci, zwłaszcza poniżej 2. roku życia, każdy nieprawidłowy wynik powinien być interpretowany indywidualnie przez pediatrę.

Normy poziomu cukru we krwi dla kobiet w ciąży

W ciąży kontrola glukozy ma szczególne znaczenie, ponieważ zbyt wysokie stężenie cukru we krwi może wpływać nie tylko na zdrowie przyszłej mamy, ale także na rozwój dziecka. 

• U ciężarnych za prawidłową glikemię na czczo uznaje się wynik poniżej 92 mg/dl. 
• Wynik 92–125 mg/dl może wskazywać na cukrzycę ciążową (taka, która rozwinęła się w trakcie ciąży), 
• natomiast wartość 126 mg/dl lub wyższa wymaga pilnej oceny lekarskiej, ponieważ może świadczyć o cukrzycy w ciąży (taka, która rozwinęła się z dużym prawdopodobieństwem przed ciążą i nie była przed ciążą zdiagnozowana).

Między 24. a 28. tygodniem ciąży najczęściej wykonuje się doustny test obciążenia 75 g glukozy. W jego trakcie oznacza się stężenie glukozy na czczo oraz po 1 i 2 godzinach od wypicia roztworu glukozy. 

O cukrzycy ciążowej może świadczyć już jedna nieprawidłowa wartość: 

• na czczo 92–125 mg/dl, 
• po 1 godzinie 180 mg/dl lub więcej 
• albo po 2 godzinach 153–199 mg/dl. 

Wynik po 2 godzinach 200 mg/dl lub wyższy może wskazywać na cukrzycę w ciąży i wymaga dalszego postępowania zgodnie z zaleceniami lekarza.

Jaki poziom cukru we krwi jest niebezpieczny?

Niebezpieczne może być każde wyraźne odchylenie stężenia glukozy od wartości prawidłowych – zarówno w dół, jak i w górę. 

Hipoglikemia

Zbyt niski poziom cukru, czyli hipoglikemia, oznacza, że organizm może nie mieć wystarczającej ilości energii do prawidłowej pracy, co szczególnie szybko odczuwa mózg. 

Za sygnał ostrzegawczy uznaje się zwykle stężenie glukozy poniżej 70 mg/dl – taki wynik wymaga reakcji, szczególnie u osoby chorej na cukrzycę. 

Wartość poniżej 54 mg/dl traktowana jest już jako klinicznie istotna hipoglikemia i może wiązać się z ryzykiem:

• zaburzeń świadomości, 
• drgawek, 
• omdlenia,
• w skrajnych przypadkach nawet zagrożenia życia. 

Niebezpieczna jest również sytuacja, w której chory ma objawy niedocukrzenia (niezależnie od samej liczby widocznej na wyniku). 

Niski poziom cukru we krwi – objawy

• silne osłabienie,
  •  poty, 
• drżenie rąk, 
• kołatanie serca, 
• splątanie 
• lub senność. 

Hiperglikemia

Zbyt wysoki poziom glukozy, czyli hiperglikemia, zwłaszcza jeśli utrzymuje się przez dłuższy czas, może uszkadzać naczynia krwionośne i serce (mikro-, makroangiopatia, miażdżyca), nerwy (neuropatia), nerki (nefropatia), także oczy (retinopatia). 

W przypadku zbyt wysokiego cukru szczególnej uwagi wymagają wartości powyżej 200 mg/dl, zwłaszcza jeśli towarzyszą im:

• wzmożone pragnienie, 
• częste oddawanie moczu, 
• osłabienie, 
• nudności, 
• wymioty, 
• ból brzucha, 
• senność 
• lub przyspieszony oddech. 

Wyniki rzędu 250–300 mg/dl i wyższe powinny skłonić do pilnego kontaktu z lekarzem, szczególnie wtedy, gdy pojawiają się objawy odwodnienia lub obecność ketonów w moczu albo krwi. 

Bardzo wysokie wartości, zwłaszcza około 600 mg/dl i wyższe, mogą występować w przebiegu ciężkich stanów hiperglikemicznych i wymagają pilnej, szpitalnej pomocy medycznej.

Warto pamiętać, że o niebezpieczeństwie nie decyduje tylko wynik. Znaczenie ma także wiek pacjenta, choroby współistniejące, przyjmowane leki, ciąża, objawy oraz to, czy wynik dotyczy osoby zdrowej, czy już leczonej z powodu cukrzycy. Dlatego każdy znacznie obniżony lub podwyższony wynik glukozy, a zwłaszcza wynik z towarzyszącymi objawami, powinien być skonsultowany z lekarzem.

Badanie poziomu cukru we krwi

Badanie stężenia glukozy może odbyć się w warunkach domowych lub laboratoryjnych. 

• Warunki domowe
  • W warunkach domowych najczęściej wykorzystuje się glukometr, który umożliwia szybki pomiar stężenia glukozy z kropli krwi włośniczkowej (krew uzyskana po nakłuciu opuszki palca). 
  • Coraz częściej stosowane są również systemy monitorowania glikemii, takie jak CGM (odczyt automatyczny) lub FGM (odczyt na żądanie), które pozwalają na bieżąco śledzić zmiany stężenia glukozy w ciągu dnia i nocy. Oba systemy wykorzystują mały sensor naklejany zazwyczaj na ramię, który mierzy stężenie glukozy w płynie śródtkankowym.
• Warunki laboratoryjne
  • Za bardziej precyzyjny uznaje się pomiar stężenia glukozy wykonany najczęściej z krwi żylnej, ponieważ pomiar odbywa się w kontrolowanych warunkach i z użyciem standaryzowanych metod. To właśnie wyniki laboratoryjne są podstawą diagnostyki zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Pomiary domowe służą przede wszystkim do samokontroli i obserwacji zmian glikemii, ale nie powinny zastępować diagnostyki laboratoryjnej.

Warto pamiętać, że wyniki uzyskane z krwi włośniczkowej i żylnej mogą się różnić – wynik z glukometru jest zazwyczaj wyższy o ok. 5–10% od wyniku laboratoryjnego.

Badanie poziomu cukru we krwi – przygotowanie do badania

Aby wynik badania stężenia glukozy we krwi był wiarygodny, do badania należy się przygotować. 

• Do laboratoryjnego badania stężenia glukozy we krwi pacjent powinien zgłosić się do punktu pobrań rano i na czczo. 
• Oznacza to, że od ostatniego posiłku powinno minąć zwykle 8–12 godzin, a w tym czasie nie należy spożywać jedzenia ani słodzonych napojów. 
• Dopuszczalne jest picie wody w ilości zaspokajającej pragnienie.
• W dniu badania nie należy pić kawy, herbaty ani napojów energetycznych, żuć gumy, palić papierosów ani podejmować intensywnego wysiłku fizycznego przed pobraniem krwi. 
• Warto również unikać alkoholu i dużego wysiłku w dniu poprzedzającym badanie, ponieważ mogą one wpływać na wynik.
• Przed badaniem nie zaleca się celowej zmiany diety, ograniczania węglowodanów ani wykonywania badania po nietypowo obfitym posiłku poprzedniego dnia. Pacjent powinien stosować swoją zwyczajową dietę, chyba że lekarz zaleci inaczej.

W przypadku doustnego testu obciążenia glukozą, czyli OGTT, określanego także mianem „krzywej cukrowej” przygotowanie jest szczególnie ważne. 

• Badanie wykonuje się rano, na czczo, po kilku dniach zwyczajowej diety i typowej aktywności fizycznej. 
• W trakcie testu, po wypiciu roztworu glukozy, pacjent powinien pozostać w miejscu pobrania, siedzieć spokojnie, nie jeść, nie pić innych napojów niż woda, nie palić i nie wykonywać wysiłku fizycznego.

Jak obniżyć poziom cukru we krwi?

Utrzymujące się podwyższone stężenie glukozy we krwi wymaga diagnostyki i odpowiedniego postępowania, ponieważ może świadczyć o stanie przedcukrzycowym lub cukrzycy, a nieleczona hiperglikemia zwiększa ryzyko powikłań naczyniowych, neurologicznych, nerkowych i okulistycznych. Podstawą postępowania jest:

• zmiana stylu życia, 
• konsultacja z lekarzem, wdrożenie odpowiedniej diagnostyki i leczenia.

W obniżaniu poziomu cukru we krwi ważną rolę odgrywa sposób żywienia. Zaleca się:

• ograniczenie cukrów prostych, słodzonych napojów, słodyczy, wysoko przetworzonej żywności oraz produktów z białej mąki.  
• Korzystniejsze są posiłki oparte na warzywach, pełnoziarnistych produktach zbożowych, roślinach strączkowych, źródłach białka oraz zdrowych tłuszczach. 
• Duże znaczenie ma także regularność posiłków i odpowiednia wielkość porcji, ponieważ zbyt obfite posiłki, zwłaszcza bogate w łatwo przyswajalne węglowodany, mogą powodować gwałtowne wzrosty glikemii.

Skutecznym sposobem poprawy kontroli glukozy jest również regularna aktywność fizyczna. 

• Ruch zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę i ułatwia wykorzystanie glukozy przez mięśnie. 
• Korzystne mogą być zarówno spacery, jazda na rowerze, pływanie, jak i ćwiczenia siłowe, dobrane do wieku, stanu zdrowia i możliwości pacjenta. Nawet krótki spacer po posiłku może pomóc ograniczyć poposiłkowy wzrost stężenia glukozy.
• U osób z nadwagą lub otyłością istotne znaczenie ma redukcja masy ciała. Nawet umiarkowane zmniejszenie masy ciała może poprawiać wrażliwość na insulinę i sprzyjać normalizacji glikemii. 
• Na poziom cukru wpływają również sen, stres, nawodnienie oraz stosowanie używek. Niedobór snu, przewlekły stres, odwodnienie czy nadmierne spożycie alkoholu mogą utrudniać utrzymanie prawidłowych wartości glukozy.

Zaburzenia gospodarki węglowodanowej (insulinooporność, stan przedcukrzycowy, cukrzyca) wymagają regularnych kontroli lekarskich. Pilna interwencja lekarza ważna jest w przypadku objawów, takich jak: 

• nasilone pragnienie, 
• częste oddawanie moczu, 
• senność, 
• osłabienie,
• niezamierzona utrata masy ciała, 
• nawracające infekcje 
• lub zaburzenia widzenia. 

Co obniża poziom cukru we krwi?

Poziom cukru we krwi można obniżać poprzez zmianę stylu życia, jednak w przypadku rozpoznanych zaburzeń gospodarki węglowodanowej lub cukrzycy często konieczna jest farmakoterapia. Dobór leczenia zależy m.in. od:

• typu cukrzycy, wartości glikemii, wyniku HbA1c (parametr oceniający stężenie glukozy we krwi w okresie ostatnich 3 miesięcy), 
• masy ciała, 
• chorób współistniejących, 
• ryzyka sercowo-naczyniowego, 
• funkcji nerek 
• oraz ryzyka hipoglikemii.

Leki obniżające poziom glukozy we krwi 

Warto podkreślić, że leków obniżających poziom cukru nie należy stosować samodzielnie ani modyfikować terapii bez konsultacji z lekarzem. Leki mogą powodować działania niepożądane, w tym hipoglikemię, czyli zbyt niski poziom glukozy we krwi. Ryzyko to dotyczy szczególnie insuliny i części leków zwiększających wydzielanie insuliny, np. pochodnych sulfonylomocznika.

• Lekiem stosowanym u wielu pacjentów z cukrzycą typu 2 jest metformina. Zmniejsza ona wytwarzanie glukozy w wątrobie i poprawia wrażliwość tkanek na insulinę. 
• W leczeniu stosuje się również inne grupy leków przeciwcukrzycowych, m.in. inhibitory  SGLT2, agonistów receptora GLP-1, inhibitory DPP-4, pochodne sulfonylomocznika, pioglitazon, akarbozę, a w określonych sytuacjach także insulinę.
• Insulina jest podstawą leczenia cukrzycy typu 1, a u części pacjentów z cukrzycą typu 2 może być włączana wtedy, gdy inne metody nie pozwalają uzyskać odpowiedniej kontroli glikemii, przy znacznym nasileniu hiperglikemii lub w szczególnych sytuacjach klinicznych. Leczenie insuliną wymaga edukacji pacjenta, regularnej kontroli glikemii i dostosowania dawek do zaleceń lekarza, posiłków, aktywności fizycznej oraz aktualnego stanu zdrowia.

Współczesne zalecenia towarzystw lekarskich podkreślają konieczność indywidualizacji terapii oraz uwzględnienie dodatkowych korzyści ze stosowania niektórych leków, np. wpływu inhibitorów SGLT2 i agonistów receptora GLP-1 na redukcję ryzyka sercowo-naczyniowego, ochronę nerek lub zmniejszenie masy ciała.

Suplementy obniżające poziom glukozy we krwi 

Niektóre suplementy diety badane są pod kątem możliwego wpływu na gospodarkę węglowodanową, jednak nie zastępują one leczenia zaleconego przez lekarza i nie powinny być traktowane jako podstawowa metoda obniżania glikemii. Mogą również wchodzić w interakcje z lekami przeciwcukrzycowymi i nasilać ich działanie, zwiększając ryzyko zbyt niskiego poziomu glukozy. Dlatego osoby chorujące na cukrzycę, przyjmujące leki hipoglikemizujące, kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz pacjenci z chorobami przewlekłymi powinni skonsultować stosowanie suplementów z lekarzem lub farmaceutą.

• Morwa biała zawiera związki, które mogą wpływać na trawienie i wchłanianie węglowodanów, dlatego bywa stosowana jako wsparcie kontroli glikemii, zwłaszcza po posiłkach. 
• Berberyna jest związkiem roślinnym badanym pod kątem wpływu na metabolizm glukozy i insulinooporność. Przeglądy badań sugerują, że może korzystnie wpływać na wybrane parametry gospodarki węglowodanowej u osób z cukrzycą typu 2.  

Podsumowując, dbanie o prawidłowe stężenie glukozy we krwi ma kluczowe znaczenie dla zachowania zdrowia i dobrego samopoczucia. Zarówno zbyt niski (hipoglikemia), jak i zbyt wysoki poziom cukru wymaga uwagi, a utrzymująca się hiperglikemia może prowadzić do poważnych powikłań, m.in. uszkodzenia naczyń krwionośnych, serca, nerek, nerwów i narządu wzroku. Regularne badania, właściwe przygotowanie do diagnostyki, zdrowy styl życia oraz w razie potrzeby leczenie zalecone przez lekarza pomagają kontrolować glikemię i zmniejszać ryzyko długofalowych i doskwierających następstw zaburzeń gospodarki węglowodanowej.

Dr n.med. Beata Skowron