Zespół Pendreda – przyczyny, objawy i diagnoza

Zespół Pendreda jest dziedziczoną autosomalnie recesywnie chorobą genetyczną związaną z mutacjami w genie SLC26A4, prowadzącą do niedosłuchu oraz rozwoju wola tarczycy. Rozpoznanie potwierdza m.in. diagnostyka genetyczna, a leczenie ma charakter objawowy i obejmuje rehabilitację słuchu oraz kontrolę funkcji tarczycy. W poniższym artykule opisujemy jakie są objawy zespołu Pendreda oraz wyjaśniamy czy zespół Pendreda jest uleczalny.

Czym jest zespół Pendreda?

Zespół Pendreda jest rzadką, dziedziczoną autosomalnie recesywnie chorobą genetyczną, której głównymi cechami są wrodzony lub wczesnodziecięcy niedosłuch czuciowo-nerwowy oraz zaburzenia funkcji tarczycy prowadzące do rozwoju wola, z lub bez niedoczynności tarczycy. Z klinicznego punktu widzenia zespół Pendreda jest chorobą o istotnym znaczeniu diagnostycznym, ponieważ wymaga jednoczesnej oceny laryngologicznej, audiologicznej, endokrynologicznej i genetycznej. Wczesne rozpoznanie pozwala na właściwe monitorowanie funkcji tarczycy oraz odpowiednie postępowanie audiologiczne, w tym kwalifikację do aparatowania słuchowego lub implantacji ślimakowej.

Przyczyny zespołu Pendreda

Zespół Pendreda jest chorobą spowodowaną mutacjami w genie SLC26A4, zlokalizowanym na chromosomie 7q31. Gen ten koduje białko zwane pendryną – transporter anionów uczestniczący w wymianie jodków, chlorków i wodorowęglanów w komórkach nabłonkowych. Pendryna odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu tarczycy, ucha wewnętrznego oraz nerek.

Pendryna w uchu wewnętrznym zlokalizowana jest w błonie komórek nabłonkowych ślimaka, błędnika oraz woreczka śródchłonki. Funkcjonuje jako wymiennik jonów Cl⁻/HCO₃⁻ i uczestniczy w utrzymaniu prawidłowego składu oraz pH endolimfy. Zaburzenia jej funkcji prowadzą do zakwaszenia endolimfy oraz powiększenia struktur ucha wewnętrznego, w tym przewodu i woreczka śródchłonki oraz wodociągu przedsionka, co może skutkować niedosłuchem.

Zmiany te są widoczne w badaniach obrazowych, takich jak tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI). Zespół Pendreda może również wiązać się z zaburzeniami funkcji tarczycy. U około 50–80% pacjentów rozwija się wole, zwykle o charakterze eutyreotycznym. Zaburzenia te wynikają z nieprawidłowego działania pendryny w komórkach nabłonka tarczycy, gdzie bierze ona udział w transporcie jodu do światła pęcherzyków.

Objawy zespołu Pendreda

Głównym objawem zespołu Pendreda jest obustronny niedosłuch czuciowo-nerwowy o różnym stopniu nasilenia, najczęściej ujawniający się w okresie niemowlęcym lub wczesnodziecięcym. Niedosłuch może być obecny od urodzenia lub postępować stopniowo. Charakterystyczną cechą jest jego zmienność – u niektórych pacjentów obserwuje się nagłe pogorszenia słuchu, często po niewielkich urazach głowy lub infekcjach.

W badaniach obrazowych kości skroniowej, szczególnie w tomografii komputerowej wysokiej rozdzielczości lub rezonansie magnetycznym, stwierdza się poszerzenie przewodu przedsionkowego, a niekiedy również nieprawidłową budowę ślimaka. Zmiany te korelują z zaburzeniami funkcji słuchowej i stanowią istotny element diagnostyczny.

Drugim kluczowym elementem obrazu klinicznego jest rozwój wola, zwykle pojawiającego się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Powiększenie tarczycy może być symetryczne i niebolesne. U części pacjentów rozwija się łagodna niedoczynność tarczycy, jednak w wielu przypadkach czynność hormonalna pozostaje prawidłowa. Rzadko obserwuje się objawy jawnej niedoczynności, takie jak spowolnienie wzrostu, przyrost masy ciała czy osłabienie.

Niektórzy pacjenci zgłaszają również zaburzenia równowagi, zawroty głowy lub trudności z koordynacją, co wiąże się z nieprawidłowościami błędnika. Jednak objawy przedsionkowe nie są stałym elementem fenotypu.

Rozwój intelektualny w zespole Pendreda jest zazwyczaj prawidłowy. Ewentualne trudności szkolne wynikają głównie z niedosłuchu, a nie z pierwotnych zaburzeń poznawczych.

Diagnostyka i leczenie zespołu Pendreda

Diagnostyka zespołu Pendreda wymaga kompleksowego podejścia obejmującego ocenę audiologiczną, obrazową, endokrynologiczną i genetyczną.

Podstawą rozpoznania jest stwierdzenie niedosłuchu czuciowo-nerwowego w badaniu audiometrii oraz wykazanie poszerzenia przewodu przedsionkowego w badaniach obrazowych. Ocena tarczycy obejmuje badanie palpacyjne, ultrasonografię oraz oznaczenia stężenia hormonu tyreotropowego (TSH), tyroksyny (fT4) i trójjodotyroniny (fT3). W badaniach genetycznych stwierdza się mutację w genie SLC26A4, odpowiedzialną za rozwój choroby np. w badaniu WES. 

Leczenie zespołu Pendreda ma charakter objawowy. W zakresie niedosłuchu stosuje się aparaty słuchowe lub – w przypadku głębokiego niedosłuchu – implanty ślimakowe. Wola wymaga regularnej kontroli endokrynologicznej. W przypadku niedoczynności tarczycy wdraża się leczenie farmakologiczne.  Istotnym elementem postępowania jest poradnictwo genetyczne dla rodziny, obejmujące omówienie ryzyka w kolejnych ciążach oraz możliwość wykonania diagnostyki prenatalnej.