Czym jest półpasiec oczny?

Półpasiec oczny (herpes zoster ophthalmicus – HZO) stanowi poważną manifestację kliniczną reaktywacji wirusa varicella-zoster (VZV), tego samego patogenu, który wywołuje ospę wietrzną u dzieci. Po przebyciu ospy wietrznej, wirus nie jest całkowicie eliminowany z organizmu, lecz pozostaje w stanie uśpienia w zwojach nerwów czuciowych. Z wiekiem, w związku z fizjologicznym spadkiem odporności komórkowej swoistej dla VZV, dochodzi do osłabienia nadzoru immunologicznego organizmu. Stan ten stwarza ryzyko reaktywacji wirusa i jego wędrówki wzdłuż włókien nerwowych do skóry, a w przypadku zajęcia gałęzi ocznej nerwu trójdzielnego, także do tkanek oka. Szacuje się, że na przestrzeni całego życia około 30% populacji zachoruje na półpaśca, a w przypadku osób, które dożyją 85. roku życia, ryzyko to wzrasta do 50%. Półpasiec oczny stanowi istotną podgrupę wszystkich zachorowań na półpaśca, występując u około 4-20% pacjentów z tą chorobą. Oznacza to, że na 100 000 osób rocznie notuje się od 13 do ponad 130 przypadków, w zależności od grupy wiekowej. Z uwagi na potencjalnie dramatyczne skutki dla narządu wzroku, schorzenie to wymaga pilnej diagnostyki i wdrożenia leczenia pod nadzorem okulisty.

Etiologia, epidemiologia i czynniki ryzyka

Główną przyczyną półpaśca ocznego jest reaktywacja wirusa VZV w gałęzi ocznej (V1) nerwu trójdzielnego. Do najważniejszych czynników ryzyka należą podeszły wiek oraz wszelkie stany obniżonej odporności. Ryzyko zachorowania znacząco wzrasta u pacjentów po przeszczepach, chorujących na nowotwory układu chłonnego, zakażonych wirusem HIV, a także u osób przyjmujących leki immunosupresyjne, w tym te nowej generacji.

Obraz kliniczny i diagnostyka różnicowa

Rozpoznanie półpaśca ocznego opiera się przede wszystkim na charakterystycznym obrazie klinicznym. Choroba często rozpoczyna się objawami prodromalnymi, które mogą poprzedzać wystąpienie wysypki nawet o kilka dni. Pacjenci zgłaszają wówczas jednostronny, piekący, przeszywający ból, przeczulicę lub świąd w okolicy czoła i powiek. Następnie w tym samym miejscu pojawia się osutka pęcherzykowa na rumieniowym podłożu. Pęcherzyki wypełnione są surowiczym płynem, a po kilku dniach ulegają krostyfikacji, a następnie zasychaniu, tworząc strupki. Kluczowe znaczenie prognostyczne dla zajęcia struktur oka ma obecność wykwitów na czubku lub bocznej powierzchni nosa. Objaw ten, opisany po raz pierwszy przez Hutchinsona, świadczy o zajęciu nerwu nosowo-rzęskowego, który unerwia również gałkę oczną. Metaanaliza badań z 2025 roku potwierdza, że dodatni objaw Hutchinsona wiąże się z ponad sześciokrotnie wyższym ryzykiem wystąpienia powikłań ocznych, a jego swoistość sięga niemal 90%. Należy jednak pamiętać, że brak wysypki na nosie nie wyklucza zajęcia oka, gdyż około połowa pacjentów bez tego objawu również może rozwinąć patologię w obrębie gałki ocznej.

Objawy oczne i powikłania

Zajęcie narządu wzroku występuje u około 50% pacjentów z półpaścem ocznym i może przybierać różnorodne formy, obejmując praktycznie wszystkie struktury oka. Do najczęstszych manifestacji należą:

• Zapalenie spojówek – zwykle o łagodnym przebiegu, objawiające się zaczerwienieniem i łzawieniem.
• Zapalenie rogówki – może mieć charakter punktowy, drzewkowaty lub tarczkowy. Stanowi jedno z najpoważniejszych powikłań, gdyż nieleczone może prowadzić do bliznowacenia i utraty przezierności rogówki.
• Zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej – objawiające się bólem, światłowstrętem, zaczerwienieniem oka oraz obecnością komórek i białka w komorze przedniej oka.

Rzadsze, ale niezwykle groźne są powikłania neuroftalmologiczne, takie jak zapalenie nerwu wzrokowego, które może prowadzić do trwałego i znacznego pogorszenia ostrości wzroku, a nawet ślepoty. Inne powikłania obejmują porażenia nerwów okoruchowych z towarzyszącą diplopią, zapaleniem tkanek oczodołu oraz martwiczym zapaleniem siatkówki.

Obrzęk tkanek jako objaw charakterystyczny

Opuchlizna w przebiegu półpaśca ocznego jest objawem niemal stałym i bardzo charakterystycznym. Ma ona charakter obrzęku zapalnego, zlokalizowanego jednostronnie. Obejmuje ona powieki górne i dolne, które stają się zaczerwienione, napięte, ciepłe i bolesne. Obrzęk powiek bywa na tyle nasilony, że może utrudniać lub wręcz uniemożliwiać samodzielne otwarcie szpary powiekowej i ocenę gałki ocznej. W takich sytuacjach konieczne jest delikatne rozchylenie powiek przez personel medyczny w celu zbadania przedniego odcinka oka. Obrzękowi często towarzyszy również opuchlizna czoła po stronie wysypki. Ten jednostronny, zapalny charakter obrzęku, ściśle ograniczony do obszaru unerwianego przez gałąź oczną nerwu trójdzielnego, jest kluczową wskazówką diagnostyczną odróżniającą HZO od innych przyczyn obrzęku twarzy, takich jak np. alergia czy róża.

Leczenie i profilaktyka

Leczenie półpaśca ocznego ma na celu zahamowanie replikacji wirusa, skrócenie czasu gojenia się zmian, ograniczenie ryzyka powikłań ocznych oraz złagodzenie bólu, w tym ryzyka wystąpienia neuralgii popółpaścowej. Podstawą terapii są leki przeciwwirusowe podawane doustnie. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi, leczenie należy wdrożyć jak najszybciej, najlepiej w ciągu 72 godzin od wystąpienia wysypki, choć u pacjentów z wysokim ryzykiem powikłań lub pojawiającymi się nowymi pęcherzami, terapia może być korzystna także po tym czasie. Standardem jest stosowanie acyklowiru pięć razy na dobę przez 7 dni lub walacyklowiru trzy razy na dobę, który charakteryzuje się lepszą biodostępnością.

W przypadku potwierdzonego zajęcia struktur oka, niezbędna jest pilna konsultacja okulistyczna i wdrożenie leczenia miejscowego. W zależności od obrazu klinicznego stosuje się:

• Miejscowe glikokortykosteroidy (w kroplach) – w celu opanowania reakcji zapalnej w obrębie rogówki, twardówki czy tęczówki.
• Leki cykloplegiczne (np. atropina) – w celu poszerzenia źrenicy, co zmniejsza ból spowodowany skurczem mięśnia rzęskowego i zapobiega powstawaniu zrostów tylnych (zrośnięciu tęczówki z soczewką).
• Sztuczne łzy i preparaty nawilżające – w przypadku suchości oka spowodowanej uszkodzeniem rogówki.

Proces leczenia jest zwykle długotrwały i nie kończy się na ustąpieniu zmian skórnych. Pacjenci wymagają regularnych kontroli okulistycznych, ponieważ powikłania, takie jak przewlekłe zapalenie rogówki, jaskra wtórna czy zaćma, mogą ujawnić się miesiące, a nawet lata po przebytym ostrym epizodzie. U około 25% pacjentów z zajęciem oka choroba ma charakter przewlekły lub nawracający.

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania półpaścowi ocznemu i jego groźnym powikłaniom jest szczepienie ochronne. Rekomendowana jest obecnie rekombinowana szczepionka, którą zaleca się wszystkim osobom powyżej 50. roku życia, niezależnie od tego, czy chorowały na półpaśca w przeszłości, a także osobom z grupy wysokiego ryzyka powyżej 18. roku życia. 

Półpasiec oczny pozostaje poważnym wyzwaniem klinicznym ze względu na potencjalnie dramatyczne skutki dla narządu wzroku, które mogą obejmować trwałe uszkodzenie rogówki, jaskrę wtórną, a nawet ślepotę. Kluczowe znaczenie dla rokowania ma szybkie rozpoznanie charakterystycznych objawów i natychmiastowe wdrożenie terapii przeciwwirusowej, jeszcze przed wystąpieniem pełnoobjawowych powikłań okulistycznych. 

Mgr Kinga Dworak