Chłoniak nieziarniczy – co to jest?

Chłoniaki to grupa chorób nowotworowych wywodzących się z tkanek układu chłonnego. Układ chłonny (limfatyczny) jest częścią naszego systemu immunologicznego, który odpowiada za zwalczanie infekcji. Tworzą go m.in. węzły chłonne, śledziona, grasica oraz system naczyń limfatycznych transportujących limfę (chłonkę). Chłonka pełni funkcje odpornościowe, oczyszcza organizm z toksyn oraz wspiera układ krążenia. Wszystkie chłoniaki są nowotworami złośliwymi, jednak ich przebieg i rokowania są różne. 

Chłoniak nieziarniczy – co to jest?

Chłoniak nieziarniczy (ang. non-Hodgkin lymphoma, NHL) to nowotwór powstający w wyniku nieprawidłowego namnażania limfocytów, komórek odpowiedzialnych za odporność. W przeciwieństwie do chłoniaka Hodgkina (ziarniczy), chłoniaki nieziarnicze stanowią mozaikę ponad 60 różnych podtypów chorobowych.  

Limfocyty to wyspecjalizowane komórki, które odgrywają podstawową rolę w obronie organizmu przed drobnoustrojami i dzielą się na kilka grup:

• Limfocyty B odpowiadają przede wszystkim za produkcję przeciwciał (immunoglobulin), które rozpoznają i neutralizują patogeny, takie jak bakterie czy wirusy. Limfocyty B dojrzewają w szpiku kostnym.
• Limfocyty T pełnią funkcje regulacyjne (zarządzają odpowiedzią immunologiczną) i cytotoksyczne (bezpośrednio niszczą komórki zakażone wirusami lub komórki nowotworowe). Limfocyty T dojrzewają w grasicy.
• komórki NK (natural killers) należą do odporności wrodzonej i potrafią szybko rozpoznawać oraz niszczyć komórki nowotworowe lub zakażone wirusami. 
• Makrofagi komórki, które pochłaniają drobnoustroje, uszkodzone komórki i ich fragmenty.
• komórki dendrytyczne (DC) pełnią rolę przekaźników informacji, prezentując antygeny (czyli fragmenty patogenów) limfocytom i aktywując je do działania.

Przyczyny i czynniki ryzyka powstawania chłoniaków

Dokładna przyczyna rozwoju chłoniaka nieziarniczego nie zawsze jest znana, jednak wyróżnia się czynniki zwiększające ryzyko:

• zaburzenia odporności (np. zakażenie HIV, leczenie immunosupresyjne),
• przewlekłe infekcje (np. wirus Epstein-Barr, wirus zapalenia wątroby typu C, Helicobacter pylori),
• ekspozycja na substancje chemiczne i kancerogenne,
• predyspozycje genetyczne.

Chłoniaki nieziarnicze bardzo często powstają de novo, czyli rozwijają się od początku jako nowotwór, bez wcześniejszej choroby hematologicznej. U większości pacjentów dochodzi do mutacji w limfocycie (najczęściej B), która uruchamia proces niekontrolowanego namnażania się komórek. Choroba pojawia się więc „od zera”, bez wcześniejszych objawów czy rozpoznania.

Chłoniaki nieziarnicze – rodzaje

Jak już wspomniano wcześniej świat chłoniaków nieziarniczych jest niezwykle zróżnicowany. Klasyfikacja opracowana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) wyróżnia obecnie ponad 60 różnych podtypów tych nowotworów. Chłoniaki nieziarnicze wywodząc się najczęściej z limfocytów B lub T, jednak istnieje wiele innych typów, które mogą różnić się przebiegiem, ponieważ mają inną biologię, czyli inaczej rosną, inaczej reagują na leki i ma różne rokowania.

Chłoniak nieziarniczy rozlany i chłoniak nieziarniczy guzkowy należą do najczęstszych, łącznie odpowiadają one za ponad 50-60% wszystkich rozpoznań u dorosłych. W tabeli przedstawiono krótką charakterystykę chłoniaków.

Chłoniaki nieziarnicze – objawy

Najbardziej charakterystycznym sygnałem jest powiększenie węzłów chłonnych. Węzły są zazwyczaj twarde, niebolesne i mogą zrastać się w tak zwane „pakiety”. Jeśli węzeł powiększył się bez związku z infekcją w przebiegu na przykład bólu zęba czy gardła i trwa kilka tygodni należy zwrócić na ten stan większą uwagę, a najlepiej skonsultować z lekarzem.

U części pacjentów występują tzw. objawy ogólne (objawy typu B) jak gorączka, nocne poty (obfite), utrata masy ciała (niezamierzona), przewlekłe osłabienie, zmęczenie, świąd skóry, spadek apetytu. 

Chłoniak nieziarniczy może zajmować nie tylko węzły chłonne, lecz także narządy pozawęzłowe (klatka piersiowa, śledziona, wątroba, szpik kostny). Zajęcie struktur śródpiersia może manifestować się kaszlem, dusznością oraz uczuciem ucisku w klatce piersiowej. Nacieki w obrębie jamy brzusznej i narządów miąższowych (wątroba, śledziona) mogą powodować dolegliwości bólowe, uczucie pełności oraz powiększenie obwodu brzucha. Z kolei zajęcie szpiku kostnego prowadzi do zaburzeń hematopoezy, skutkujących niedokrwistością, zwiększoną podatnością na zakażenia lub skazą krwotoczną.

Chłoniaki nieziarnicze – diagnostyka

W diagnostyce NHL standardem w onkologii jest pobranie całego powiększonego węzła chłonnego do badania histopatologicznego, który pozwala ocenić nie tylko komórki, ale strukturę całego węzła lub fragment zajętej tkanki. Ocenę morfologiczną rozszerza się o badania immunofenotypowe z wykorzystaniem przeciwciał monoklonalych. Nie wykonuje się biopsji cienkoigłowej. Spośród badań laboratoryjnych, niezależnie od typu chłoniaka, w każdym przypadku należy skontrolować:

• morfologię krwi obwodowej,
• biochemiczne parametry wydolności wątroby,
• kreatyninę,
• aktywność dehydrogenazy mleczanowej (LDH),
• proteinogram i immunoelektroforezę, a także dokonać,
• ocena wirusologiczna zakażeń ludzkim wirusem niedoboru odporności HIV, wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV) , typu C (HCV), wirusem Epsteina-Barr (EBV).

Stopień zaawansowania chłoniaka określa się obecnie według klasyfikacji Lugano, która pozwala ocenić, jak bardzo choroba rozprzestrzeniła się w organizmie. Wyróżnia się stadia I–II jako chorobę ograniczoną oraz III–IV jako zaawansowaną, przy czym dodatkowo uwzględnia się obecność dużych zmian (tzw. bulky) oraz zajęcie narządów pozawęzłowych. Na jej podstawie wyróżnia się stadia wczesne i zaawansowane, co ma istotne znaczenie przy wyborze leczenia.

Chłoniaki nieziarnicze – leczenie i rokowania

Podstawą leczenia w wielu przypadkach jest chemioterapia, czyli stosowanie leków niszczących komórki nowotworowe. Często łączy się ją z immunoterapią, wykorzystującą przeciwciała monoklonalne, które rozpoznają określone białka na powierzchni komórek chłoniaka i umożliwiają ich selektywne niszczenie.

Chłoniaki agresywne, takie jak chłoniak rozlany z dużych komórek B, rozwijają się szybko, ale często dobrze odpowiadają na terapię i w wielu przypadkach możliwe jest całkowite wyleczenie (5 letni okres przeżycia >70%). Z kolei chłoniaki o powolnym przebiegu, takie jak chłoniak grudkowy, często traktowane są jako choroby przewlekłe, które wymagają leczenia przez wiele lat.

Dr n.med. Iwona Chromik