Czym jest TSS? Przyczyny, objawy i leczenie zespołu wstrząsu toksycznego

Zespół wstrząsu toksycznego, znany pod angielskim skrótem TSS (Toxic Shock Syndrome), to jedna z postaci infekcji, jakie może wywołać bakteria. Choć występuje rzadko, jego przebieg bywa błyskawiczny i śmiertelny, jeśli nie zostanie rozpoznany na czas. Choroba po raz pierwszy została opisana w latach 70. XX wieku, a uwagę opinii publicznej zwróciły przypadki zachorowań u młodych kobiet stosujących tampony o wysokiej chłonności. Dziś wiadomo, że TSS może rozwinąć się też u mężczyzn, dzieci i osób starszych, a jego źródłem bywa nie tylko zakażenie dróg rodnych, lecz również skóry, ran pooperacyjnych czy błon śluzowych. Dowiedz się więcej!

Czym jest zespół wstrząsu toksycznego?

TSS jest zespołem ogólnoustrojowej reakcji zapalnej, spowodowanej przez toksyny produkowane przez niektóre szczepy bakterii, przede wszystkim Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty) oraz Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A). Toksyny te działają jak tzw. superantygeny, które aktywują ogromną liczbę limfocytów T bez kontroli organizmu. W efekcie dochodzi do gwałtownego wyrzutu cytokin prozapalnych, rozszerzenia naczyń krwionośnych i gwałtownego spadku ciśnienia. Taki stan może w krótkim czasie doprowadzić do niewydolności wielonarządowej i śmierci, jeśli nie zostanie natychmiast wdrożone leczenie.

TSS nie jest zakażeniem w klasycznym znaczeniu tego słowa, ale raczej odpowiedzią organizmu na działanie toksyn krążących we krwi. Oznacza to, że liczba bakterii w miejscu zakażenia może być niewielka, a mimo to stan chorego będzie bardzo ciężki.

Jakie mogą być przyczyny TSS?

Najczęstszą przyczyną rozwoju zespołu wstrząsu toksycznego są szczepy gronkowca złocistego wytwarzające toksynę TSST-1 (ang. Toxic Shock Syndrome Toxin-1). Toksyna ta może być produkowana w warunkach beztlenowych, np. w zamkniętej przestrzeni pochwy, rany lub jamy nosa.

W przeszłości chorobę łączono głównie z używaniem tamponów, które – jeśli były pozostawione zbyt długo – stwarzały dogodne środowisko dla namnażania bakterii. Obecnie wiadomo, że TSS może wystąpić również po porodach, zabiegach ginekologicznych, operacjach, oparzeniach i urazach skóry.

Jakie czynniki mogą sprzyjać rozwojowi TSS?

Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi choroby są m.in.:

• długotrwałe pozostawienie ciał obcych w organizmie,
• stosowanie dopochwowych środków antykoncepcyjnych,
• zakażenia skóry lub błon śluzowych,
• niedostateczna higiena ran.

U osób osłabionych, z chorobami przewlekłymi, obniżoną odpornością lub leczonych immunosupresyjnie ryzyko TSS wzrasta. W przypadku paciorkowcowego zespołu wstrząsu toksycznego źródłem zakażenia mogą być głębokie infekcje tkanek miękkich, takie jak martwicze zapalenie powięzi.

Jakie są objawy zespołu wstrząsu toksycznego?

Objawy TSS są gwałtowne i często niespecyficzne na początku choroby, co utrudnia szybkie rozpoznanie. W pierwszej fazie mogą przypominać grypę, jednak w ciągu kilku godzin dochodzi do nagłego pogorszenia stanu chorego. Jakie symptomy występują?

1. Wysoka gorączka, która często przekracza 39°C.
2. Silne uczucie osłabienia, bóle mięśni i stawów, zawroty głowy oraz nudności.
3. Spadek ciśnienia tętniczego, prowadzący do objawów wstrząsu: przyspieszenia tętna, bladości skóry, zimnych kończyn i zaburzeń świadomości.
4. Na skórze często obserwuje się rumieniową wysypkę przypominającą oparzenie słoneczne, która może obejmować tułów, dłonie i stopy. Po kilku dniach od wystąpienia wysypki naskórek zaczyna się złuszczać, co jest typowym objawem późnej fazy TSS. Błony śluzowe jamy ustnej, spojówki i pochwa stają się zaczerwienione i obrzęknięte.

W ciężkich przypadkach dochodzi do zajęcia narządów wewnętrznych – niewydolności nerek, wątroby, serca, a także do zaburzeń neurologicznych, takich jak dezorientacja, splątanie, a nawet śpiączka.

U pacjentów z paciorkowcowym TSS objawy mogą być jeszcze bardziej dramatyczne. Często towarzyszy im martwicze zapalenie powięzi lub rozległe zakażenia ran, a stan ogólny chorego pogarsza się bardzo szybko.

Sprawdź: Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) – jak wygląda i co robić, gdy nastąpi

Na czym polega diagnostyka TSS?

Rozpoznanie zespołu wstrząsu toksycznego stanowi duże wyzwanie kliniczne, ponieważ objawy choroby są bardzo dynamiczne, a jej początek może przypominać wiele innych stanów infekcyjnych lub toksycznych. Lekarz zwykle podejrzewa TSS na podstawie nagłego pogorszenia stanu ogólnego pacjenta z wysoką gorączką, spadkiem ciśnienia tętniczego i wysypką rumieniową, zwłaszcza jeśli w wywiadzie pojawia się informacja o urazie skóry, stosowaniu tamponów, zabiegu chirurgicznym lub oparzeniu.

Podstawą diagnostyki jest dokładne badanie fizykalne i ocena funkcji układów narządowych. Uwagę zwracają objawy typowe dla uogólnionej reakcji zapalnej – szybka akcja serca, przyspieszony oddech, niskie ciśnienie tętnicze, wysoka temperatura ciała oraz objawy niewydolności narządów. Lekarz ocenia także obecność wysypki, zaczerwienienia błon śluzowych i ewentualnego złuszczania skóry, które w późniejszym etapie staje się cechą bardzo charakterystyczną.

Diagnostyka laboratoryjna

W diagnostyce laboratoryjnej TSS nie istnieje jeden, swoisty marker choroby, dlatego rozpoznanie opiera się na zestawie wyników, które wspólnie wskazują na ciężką infekcję toksyczną. Obserwuje się:

• w morfologii krwi leukocytozę (zwiększoną liczbę białych krwinek, czyli leukocytów, we krwi) lub leukopenię (stan, w którym liczba białych krwinek, tj. leukocytów, we krwi spada poniżej normy), a także trombocytopenię (obniżoną liczbę płytek krwi);
• w badaniach biochemicznych wzrost poziomu kreatyniny i mocznika (świadczący o niewydolności nerek) oraz aminotransferaz (ALT, AST) i bilirubiny, co wskazuje na uszkodzenie wątroby;
• zwiększone wartości kinazy kreatynowej (CK) oraz dehydrogenazy mleczanowej (LDH) mogą z kolei sugerować uszkodzenie mięśni szkieletowych lub mięśnia sercowego.

Równie istotne są wskaźniki stanu zapalnego – białko C-reaktywne (CRP ilościowo), prokalcytonina (PCT) i OB. Choć nie są specyficzne dla TSS, ich gwałtowny wzrost potwierdza obecność infekcji ogólnoustrojowej. W ciężkich przypadkach obserwuje się także hipokalcemię i hipoalbuminemię. W gazometrii krwi często stwierdza się kwasicę metaboliczną, wynikającą z zaburzonego ukrwienia tkanek i rozwijającej się niewydolności krążeniowo-oddechowej.

Badania mikrobiologiczne

Istotne znaczenie mają badania mikrobiologiczne. Z krwi, wydzieliny z ran, nosa, gardła, pochwy lub materiału pooperacyjnego wykonuje się posiewy, które mogą ujawnić obecność Staphylococcus aureus lub Streptococcus pyogenes.

Diagnostyka obrazowa

W trudnych przypadkach wykorzystuje się diagnostykę obrazową – ultrasonografię (USG), tomografię komputerową (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI) – szczególnie gdy podejrzewa się ropień, zakażenie tkanek głębokich, martwicze zapalenie powięzi lub obecność ciała obcego będącego źródłem infekcji. Wskazane może być również wykonanie echokardiografii, jeśli istnieje podejrzenie zapalenia wsierdzia, które niekiedy towarzyszy gronkowcowemu TSS.

Różnicowanie z innymi chorobami

Istotnym elementem diagnostyki jest także różnicowanie TSS z innymi chorobami przebiegającymi z gorączką i wstrząsem. Wśród nich wymienia się posocznicę o innej etiologii, wstrząs septyczny, zespół Stevensa–Johnsona, toksyczną nekrolizę naskórka, chorobę Kawasakiego czy reakcję anafilaktyczną. Dokładna ocena kliniczna i mikrobiologiczna pozwala na odróżnienie tych schorzeń, co ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego leczenia.

Rozpoznanie ustala się na podstawie kryteriów opracowanych przez Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Zgodnie z nimi o TSS można mówić, gdy spełnione są następujące warunki:

• wysoka gorączka (powyżej 38,9°C),
• spadek ciśnienia tętniczego,
• rozlana wysypka rumieniowa z późniejszym złuszczaniem naskórka,
• zajęcie co najmniej trzech układów narządowych (np. wątroby, nerek, układu nerwowego, mięśni, przewodu pokarmowego, układu krzepnięcia),
• obecność bądź prawdopodobieństwo zakażenia S. aureus lub S. pyogenes.

W jaki sposób leczy się zespół wstrząsu toksycznego?

TSS jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowego leczenia szpitalnego, najczęściej na oddziale intensywnej terapii. Celem jest stabilizacja krążenia, eliminacja źródła zakażenia i zahamowanie działania toksyn.

W pierwszej kolejności pacjent otrzymuje intensywną płynoterapię dożylną, aby przywrócić prawidłowe ciśnienie i perfuzję narządów. Jeśli mimo tego ciśnienie pozostaje niskie, stosuje się leki wazopresyjne, takie jak noradrenalina. Równocześnie wdraża się antybiotykoterapię o szerokim spektrum działania. Zwykle łączy się klindamycynę, która hamuje produkcję toksyn, z wankomycyną lub oksacyliną, skutecznymi wobec gronkowców. W przypadku paciorkowcowego TSS stosuje się penicylinę G w połączeniu z klindamycyną.

Niezwykle ważne jest usunięcie źródła zakażenia – może to oznaczać usunięcie tamponu, cewnika, gąbki dopochwowej lub chirurgiczne oczyszczenie rany. W ciężkich przypadkach konieczne jest wycięcie martwiczo zmienionych tkanek. Wspomagająco stosuje się tlenoterapię, dializy (w przypadku niewydolności nerek), leczenie przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. W niektórych ośrodkach podaje się także immunoglobuliny dożylne (IVIG, ang. Intravenous immunoglobulin), które neutralizują toksyny bakteryjne.

Rokowanie przy TSS i profilaktyka

Rokowanie w TSS zależy w dużej mierze od czasu, jaki upływa między wystąpieniem objawów a wdrożeniem leczenia. W przypadkach gronkowcowych śmiertelność wynosi około 10%, natomiast w paciorkowcowych liczba jest znacznie wyższa. Po przebyciu choroby możliwe jest wystąpienie nawrotów, szczególnie u osób, które nie wytworzyły przeciwciał neutralizujących toksyny.

Profilaktyka TSS polega na ograniczaniu czynników ryzyka. Kobiety powinny regularnie wymieniać tampony, unikać używania ich przez całą noc i wybierać produkty o niższej chłonności. Rany i oparzenia należy utrzymywać w czystości, a opatrunki wymieniać zgodnie z zaleceniami lekarza. Każdy przypadek gorączki i osłabienia po zabiegach ginekologicznych, operacjach lub urazach skóry powinien być natychmiast skonsultowany z lekarzem.

Najczęściej zadawane pytania

Czy TSS występuje tylko u kobiet?

Nie. Mimo że pierwsze opisy przypadków dotyczyły kobiet używających tamponów, choroba może wystąpić również u mężczyzn, dzieci i osób starszych, jeśli bakterie dostaną się do organizmu przez ranę lub błony śluzowe.

Czy TSS można leczyć w domu?

Nie, to stan zagrożenia życia, który wymaga hospitalizacji i intensywnego leczenia.

Jak szybko rozwija się TSS?

Objawy pojawiają się w ciągu kilku godzin od zakażenia i bardzo szybko się nasilają, dlatego liczy się każda minuta w rozpoznaniu i wdrożeniu leczenia.

Czy TSS może nawracać?

Tak, szczególnie jeśli pacjent ponownie zetknie się z toksynotwórczymi szczepami bakterii lub nie usunięto pierwotnego źródła zakażenia.

Czy istnieje test na TSS?

Nie ma jednego testu potwierdzającego TSS. Rozpoznanie stawia się na podstawie objawów klinicznych i wyników badań mikrobiologicznych.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela