Leki na odchudzanie kuszą szybkim efektem. Czy są bezpieczne?

Ponad połowa Polaków ma zbyt wysoką masę ciała, a prawie 20% zmaga się z otyłością. Na szczęście w ostatnich latach możliwości leczenia tej choroby znacznie się poszerzyły. Nowoczesne leki na odchudzanie pomagają skutecznie ograniczyć apetyt i osiągnąć znaczącą redukcję masy ciała. Ich rosnąca popularność rodzi jednak wiele pytań o skuteczność i bezpieczeństwo terapii. Jak działają te preparaty, kiedy ich stosowanie jest uzasadnione i jakie działania niepożądane mogą powodować?

Leki na odchudzanie stosowane zgodnie ze wskazaniami lekarskimi są uznawane za bezpieczne i skuteczne w leczeniu otyłości. Przed dopuszczeniem do obrotu przechodzą wieloetapowe badania kliniczne oceniające ich działanie oraz profil bezpieczeństwa. Jak każdy lek mogą jednak powodować działania niepożądane i nie powinny być stosowane bez nadzoru specjalisty ani przez osoby, które nie spełniają kryteriów leczenia. Co więcej, najlepsze efekty przynoszą wyłącznie wtedy, gdy są połączone ze zmianą nawyków żywieniowych i zwiększeniem aktywności fizycznej.

Czym są leki na odchudzanie i jak działają?

Dostępne na receptę leki na odchudzanie mają udowodnioną klinicznie skuteczność i bezpieczeństwo w walce z chorobą przewlekłą, jaką jest otyłość. Nie stanowią jednak zastępstwa dla zmian w stylu życia (diety i aktywności fizycznej), a raczej ich uzupełnienie. Celem farmakoterapii jest nie tylko redukcja kilogramów, ale przede wszystkim poprawa ogólnego stanu zdrowia i złagodzenie powikłań otyłości.

Współczesne leki na odchudzanie działają na kilka sposobów:

• regulują łaknienie – nowoczesne preparaty oddziałują bezpośrednio na ośrodki głodu i sytości w mózgu, ułatwiając ograniczenie ilości spożywanego jedzenia,
• wpływają na układ nagrody – niektóre leki pomagają kontrolować potrzebę podjadania czy ochotę na konkretne produkty (np. słodycze lub tłuste potrawy),
• regulują procesy metaboliczne, np. wydzielanie insuliny czy tempo opróżniania żołądka, wydłużając uczucie sytości po posiłku,
• hamują wchłanianie tłuszczów – blokują enzymy odpowiedzialne za rozkład lipidów z pożywienia, przez co są znacznie słabiej przyswajane przez organizm.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Jakie leki na odchudzanie są obecnie stosowane?

Obecnie najczęściej stosowane leki na odchudzanie to tzw. analogi GLP-1, czyli glukagonopodobnego peptydu 1. Działają one poprzez aktywację receptorów specyficznych dla tej substancji, co wzmacnia sygnały sytości i osłabia sygnały głodu docierające do mózgu. Stymulują też wydzielanie insuliny oraz spowalniają opróżnianie żołądka, prowadząc do ograniczenia ilości spożywanego pokarmu. Do analogów GLP-1 należą:

• tirzepatyd – to najnowocześniejszy i obecnie najsilniej działający lek. Jest podawany raz w tygodniu w formie zastrzyku podskórnego,
• semaglutyd – wykazano, że jego stosowanie zmniejsza ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych (zawałów, udarów) u osób z chorobami układu krążenia. Również jest przyjmowany podskórnie raz w tygodniu,
• liraglutyd – jest zarejestrowany do stosowania nie tylko u dorosłych, ale także młodzieży powyżej 12. roku życia. Podaje się go raz dziennie.

Oprócz analogów GLP-1 w leczeniu otyłości wykorzystuje się także substancje podawane doustnie. Najdłużej dostępny na rynku jest orlistat, którego zadaniem jest hamowanie trawienia i wchłaniania tłuszczów. Jednak obecnie jest rzadko stosowany ze względu na mniejszą skuteczność i uciążliwe skutki uboczne. Pozostałe możliwości to:

• naltrekson i bupropion – takie połączenie działa na ośrodek sytości i układ nagrody, jest więc szczególnie polecane pacjentom zmagającym się z uzależnieniem od podjadania,
• fentermina i topiramat – również ogranicza apetyt i zwiększa uczucie sytości. Jednak towarzyszą mu pewne kontrowersje, ponieważ został dopuszczony do obrotu w Europie z pominięciem klasycznej procedury rejestracyjnej, co było spowodowane wątpliwościami dotyczącymi jego długofalowego wpływu na układ krążenia.

Wskazania do terapii lekami na odchudzanie

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi do leczenia farmakologicznego otyłości kwalifikują się pacjenci spełniający określone kryteria:

• osoby dorosłe, u których wskaźnik masy ciała (BMI) wynosi 30 kg/m², co odpowiada otyłości,
• osoby dorosłe z nadwagą (BMI ≥27 kg/m²), które jednocześnie chorują na przynajmniej jedno schorzenie związane z otyłością, np. cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze, choroby układu sercowo-naczyniowego,
• dzieci powyżej 12. roku życia o masie ciała przekraczającej 60 kg i z rozpoznaną otyłością.

W większości przypadków leczenie rozpoczyna się zmianą diety i zwiększeniem aktywności fizycznej. Dopiero, jeśli po 3-6. miesiącach sumiennego przestrzegania zaleceń masa ciała nie spada, rozważane jest włączenie farmakoterapii. Decyzja o tym kroku powinna być podjęta przez lekarza na podstawie ogólnego stanu zdrowia pacjenta, aktualnych wyników badań czy wykluczenia ewentualnych przeciwwskazań.

Czy leki na odchudzanie naprawdę działają?

Współczesna farmakoterapia otyłości wykazuje wysoką, udowodnioną klinicznie skuteczność, która znacząco przewyższa efekty uzyskiwane samą modyfikacją stylu życia. Na osiągnięcie największych spadków masy ciała pozwala tirzepatyd – pacjenci zrzucają średnio ok. 20% swojej wyjściowej wagi. Semaglutyd umożliwia jej redukcję o ok. 15%, a liraglutyd – o 8%.

Podobną skuteczność jak ostatni z wymienionych analogów GLP-1 wykazuje połączenie naltreksonu z bupropionem oraz fenterminy i topiramatu. Co istotne, działanie wszystkich tych leków wykracza poza samą utratę kilogramów – prowadzą one do poprawy parametrów metabolicznych, takich jak ciśnienie tętnicze, profil lipidowy czy glikemia, przez co korzystnie wpływają na stan zdrowia pacjenta.

Warto jednak podkreślić, że skuteczność farmakoterapii w dużej mierze zależy od równoczesnego wprowadzenia trwałych zmian w stylu życia. Leki mogą ułatwiać kontrolę apetytu i ograniczać ilość spożywanego pokarmu, jednak nie eliminują przyczyn, które doprowadziły do rozwoju nadwagi lub otyłości.

Pacjenci, którzy nie modyfikują swoich nawyków, osiągają zwykle gorsze efekty niż osoby stosujące się do zaleceń dietetycznych i treningowych. Ponadto bez wypracowania trwałych, prozdrowotnych nawyków istnieje duże ryzyko efektu jo-jo po odstawieniu leków.

Jakie działania niepożądane mogą powodować leki na odchudzanie?

Stosowanie leków na odchudzanie, jak wszystkich innych preparatów, wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Ich profil zależy od mechanizmu działania konkretnego preparatu. Najczęściej zgłaszane dolegliwości obejmują:

• nudności i wymioty – często przemijają po kilku tygodniach leczenia,
• biegunki lub zaparcia,
• wzdęcia i bóle w nadbrzuszu,
• zawroty głowy,
• bezsenność,
• suchość w jamie ustnej,
• tłuszczowe stolce.

Rzadziej mogą pojawić się również poważniejsze działania niepożądane, takie jak ostre zapalenie trzustki, kamica żółciowa czy zapalenie pęcherzyka żółciowego.

Nierozważne stosowanie leków na odchudzanie

Leki na otyłość służą do leczenia przewlekłej i nawracającej choroby, ale nie są środkiem do szybkiej poprawy sylwetki u osób z prawidłową masą ciała lub niewielką nadwagą. Ich stosowanie przez osoby nieobjęte wskazaniami niesie ze sobą szereg zagrożeń:

• brak danych dotyczących bezpieczeństwa – badania kliniczne, które potwierdziły skuteczność i bezpieczeństwo nowoczesnych leków, dotyczyły wyłącznie pacjentów z otyłością lub nadwagą i chorobami współistniejącymi. Nie wiadomo, jakie skutki długofalowe leki te wywołują u osób z prawidłową masą ciała,
• ryzyko sarkopenii (zaniku mięśni) – gwałtowna redukcja masy ciała bez nadzoru specjalisty prowadzi nie tylko do utraty tkanki tłuszczowej, ale też mięśniowej, co negatywnie wpływa na procesy metaboliczne i sprawność fizyczną,
• mechanizmy kompensacyjne – organizm osoby bez otyłości może gwałtownie zareagować na sztuczne ograniczanie łaknienia. Po odstawieniu leku często dochodzi do szybkiego nawrotu masy ciała, ponieważ pacjent nie wypracował trwałych zmian w stylu życia, a jedynie „wymusił” chudnięcie farmakologicznie,
• poważne działania niepożądane – leki na odchudzanie mogą wywoływać dolegliwości o różnym nasileniu. U pacjentów z otyłością korzyść z ich stosowania przewyższa ryzyko, jednak u osób zdrowych taka zależność nie występuje.

Podsumowując, leki na odchudzanie to ważny element leczenia otyłości, który wielokrotnie umożliwia pacjentom skuteczną redukcję masy ciała. Nie są jednak „cudownym środkiem” pozwalającym schudnąć bez wysiłku. Najlepsze efekty przynoszą wtedy, gdy stanowią część kompleksowej terapii obejmującej zdrową dietę, regularną aktywność fizyczną oraz opiekę specjalistów. Dlatego decyzja o rozpoczęciu farmakoterapii powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, po konsultacji z lekarzem.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz