Otyłość brzuszna – przyczyny. Jak sobie z nią radzić?                                           

Otyłość brzuszna stanowi problem o charakterze globalnym, niosący istotne konsekwencje zdrowotne, społeczne oraz ekonomiczne. Czy modyfikacja stylu życia może stanowić skuteczne narzędzie w leczeniu otyłości brzusznej? Jakie działania podjąć by zatrzymać szerzenie się fali otyłości brzusznej?

Otyłość brzuszna – co ma do tego tkanka tłuszczowa?

Tkanka tłuszczowa składa się przede wszystkim z adipocytów, czyli wyspecjalizowanych komórek magazynujących energię. Oprócz adipocytów w tkance tłuszczowej obecne są również preadipocyty, monocyty, leukocyty, fibroblasty, makrofagi, komórki śródbłonka oraz komórki macierzyste zrębu (SVF). Główne funkcje tkanki tłuszczowej to:

• magazynująca – jest największym, w ciele ludzkim, magazynem energii,
• termoizolacyjna,
• izolacyjna i amortyzująca – ochrona narządów przed urazami,
• endokrynna – wydziela adipokiny (np. leptynę czy adiponektynę).

Ilość tkanki tłuszczowej zależy od płci i jest fizjologicznie większa u kobiet (może stanowić nawet 30%), niż u mężczyzn (do 20%). Patologiczne zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej odpowiada za pojawienie się otyłości, która niesie za sobą wiele konsekwencji zdrowotnych.

Otyłość brzuszna – co to znaczy?

Otyłość brzuszna, określana również jako otyłość trzewna, to stan chorobowy, w którym tkanka tłuszczowa gromadzi się wokół trzewi wewnątrz jamy brzusznej i klatki piersiowej. Jest to choroba przewlekła, o nawrotowym charakterze, bez zdolności do samoistnego ustępowania. Wg WHO otyłość definiowana jest jako nieprawidłowa lub nadmierna akumulacja tłuszczu, która upośledza zdrowie pacjenta, związana bezpośrednio z nadmiernym spożyciem żywności wysokoprzetworzonej, ubogiej w kwasy omega 3 i 6, a bogatej w węglowodany. W konsekwencji otyłość brzuszna jest jednym z objawów zaburzeń metabolicznych. Wśród przyjętych kryteriów oceny otyłości jest wskaźnik BMI, którego wzrost > 30 wskazuje na otyłość. Szacuje się, że tylko w Polsce na otyłość cierpi 21% dorosłych osób. WHO natomiast podaje, że ilość osób otyłych w 2030 roku może wynieść nawet 50% populacji. Otyłość brzuszną rozpoznaje się przy obwodzie talii co najmniej 94 cm u mężczyzn, a u kobiet co najmniej 80 cm.

Otyłość brzuszna – przyczyny

Wśród przyczyn otyłości wymienia się czynniki genetyczne, psychologiczne, hormonalne, neurohormonalne, epigenetyczne, środowiskowe oraz społeczne. Podstawowym mechanizmem prowadzącym do rozwoju otyłości jest przewlekle utrzymujący się dodatni bilans energetyczny. Jest to sytuacja, w której ilość spożywanych składników odżywczych przewyższa zapotrzebowanie. Na sytuacje ta składają się takie czynniki jak:

• spożywanie żywności wysokoprzetworzonej pozbawionej realnej wartości odżywczej,
• spożywanie posiłków nieregularnie,
• zjadanie zbyt obfitych porcji,
• brak aktywności fizycznej,
• zaburzenia hormonalne np. problemy z tarczycą,
• problemy natury psychologicznej- depresja, stany lękowe,
• uwarunkowania społeczne – zła sytuacja ekonomiczna rodziny, nieprawidłowe wzorce żywieniowe,
• stres.

Otyłość brzuszna – skutki

Otyłość trzewna niesie za sobą szereg konsekwencji zdrowotnych, z których znaczna cześć pacjentów nie zdaje sobie sprawy. Znajdują się wśród nich:

• insulinooporność i cukrzyca typu II,
• choroby sercowo- naczyniowe (zawał serca, choroba niedokrwienna serca, choroba wieńcowa, zaburzenia rytmu serca),
• żylna choroba zakrzepowo-zatorowa,
• nadciśnienie tętnicze,
• miażdżyca (podwyższone stężenia lipidów aterogennych- apoliproteina B, triglicerydy),
• nowotwory (otyłość brzuszna koreluje z wystąpieniem raka jelita grubego, endometrium, przełyku, trzustki, woreczka żółciowego, wątroby oraz piersi u kobiet po menopauzie),
• problemy z układem oddechowym (POChP, bezdech senny astma),
• zespół metaboliczny,
• przewlekły stan zapalny – nieprawidłowa tkanka tłuszczowa wydziela czynniki prozapalne (CRP, prostaglandyny, interleukiny, TNF alfa, leptyna i in.),
• problemy z układem moczowym (wysiłkowe nietrzymanie moczu, choroby nerek),
• problemy skórne (rogowacenie mieszkowe, rozstępy, cellulit, obrzęk limfatyczny),
• wtórne zaburzenia hormonalne (niedoczynność tarczycy, hiperkortyzolemia, PCOS, hipogonadyzm),
• obniżenie jakości życia,
• zwiększone obciążenie układu ruchu (bóle kości, stawów, kręgosłupa),
• problemy psychiczne (napiętnowanie w społeczeństwie, depresja).

Otyłość brzuszna u kobiet

Dla ciała kobiecego charakterystyczna jest otyłość typu „gruszka” (gynoidalna), czyli umiejscowienie tkanki tłuszczowej w okolicy pośladków i ud. Z wiekiem dochodzi do migracji tkanki tłuszczowej w okolice brzucha, co staje się problematyczne, szczególnie jeżeli chodzi o kwestie estetyczne. Duży związek z tym wykazują zmiany hormonalne, które zachodzą u kobiet przed i w czasie menopauzy. Obniżenie ilości estrogenów, odpowiadających za dystrybucję tkanki tłuszczowej w ciele kobiety, może odpowiadać za gromadzenie się tłuszczu w okolicy trzewnej.

Oczywiście pojawienie się otyłości brzusznej często połączone jest też z bardziej zaawansowanym wiekiem. Osoby starsze mniej się poruszają, przez co dochodzi do utraty tkanki mięśniowej, która do swojej pracy zużywa najwięcej energii produkowanej ze składników dostarczanych z pożywieniem. Skutkiem tego jest zmniejszenie zapotrzebowania na kalorie, przez co łatwiej jest osiągnąć dzienny „limit kaloryczny” posiłków, a co za tym idzie – odkładanie dodatkowych kalorii w postaci tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Nie bez znaczenia w etiologii otyłości pozostają predyspozycje genetyczne oraz zaburzenia hormonalne np. w niedoczynności tarczycy.

Otyłość brzuszna u mężczyzn

Typ otyłości charakterystyczny dla mężczyzn to otyłość trzewna typu „jabłko” (zwana też androidalną). Pacjenci płci męskiej mają większą skłonność do gromadzenia tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha w porównaniu do kobiet przed menopauzą, stąd większe narażenie na zachorowanie na otyłość brzuszną. U mężczyzn wynika ona przede wszystkim ze zwiększonej ilości (w porównaniu do kobiet) oraz większych rozmiarów chylomikronów i lipoprotein (transporterów tłuszczu poposiłkowego) które odkładają się jako tłuszcz trzewny tworząc tzw. „oponkę”. Wielkość tych cząsteczek powoduje, że są one dłużej składowane w jelitach i mogą ulegać w nich rozpadowi pod wpływem enzymów. W tej postaci są transportowane naczyniami krwionośnymi i odkładają się w okolicy trzewnej. Wielkość chylomikronów sprawia, że organizm ma większe problemy z ich odprowadzaniem do układu limfatycznego, przez co kumulują się one w okolicy jamy brzusznej. Dodatkowo do odkładania się tkanki tłuszczowej przyczyniają się nieprawidłowości w działaniu komórek śródbłonka naczyniowego, przez co chylomikrony mogą przedostawać się do krwiobiegu. Znaczenie mogą mieć również małe ilości estrogenów u mężczyzn, odpowiedzialnych za lipolizę tkanki tłuszczowej co może indukować odkładanie się tej tkanki w okolicy jamy brzusznej. Wśród innych czynników warunkujących powstanie otyłości brzusznej u mężczyzn wymienia się m.in. wiek, predyspozycje genetyczne, brak ruchu czy zaburzenia ze strony tarczycy.

Otyłość brzuszna a kawa

Prowadzone są liczne badania próbujące udowodnić udział kawy w walce z otyłością brzuszną, jednak nie rozstrzygają one jednoznacznie jak napój wpływa na proces odkładania się tłuszczu trzewnego. Liczne metaanalizy wskazują na możliwy wpływ spożywania większych ilości kawy na pojawienie się otyłości ogólnej, a rzadziej brzusznej. Kawa, podobnie jak każda z używek spożywana w nadmiarze może wywierać negatywne skutki na organizm. Wszelkie modyfikacje napoju takie jak dodatek mleka, cukru, syropu czy słodzików mogą powodować, że staje się ona napojem wysokokalorycznym bogatym w węglowodany, których nadmiar odpowiada za otyłość brzuszną.   

Otyłość brzuszna – dieta

W walce z otyłością brzuszną nie ma lepszego narzędzia niż zdrowa dieta i aktywność fizyczna. Badania wskazują, że osoby regularnie uprawiające aktywność fizyczną, maja mniejszą zawartość tkanki tłuszczowej i stan ten nie stanowi wówczas patologii. W kwestii diety warto wprowadzić kilka modyfikacji, które mogą być korzystne dla ogólnego dobrego samopoczucia pacjenta. Obejmują one:

• spożywanie dużych ilości błonnika (reguluje proces trawienia oraz zmniejsza objętość tkanki tłuszczowej trzewnej) w postaci owoców, warzyw oraz produktów pełnoziarnistych,
• ograniczenie spożycia tłuszczów trans na rzecz produktów bogatych w tłuszcze nienasycone, w których obecne są w dużych ilościach kwasy omega,
• wzbogacenie diety w białko – zwiększone spożycie białka zmniejsza apetyt, wspomaga metabolizm oraz pomaga zachować prawidłową masę mięśniową (białko w postaci chudego mięsa, ryb, nabiału, jaj, fasoli),
• wyeliminowanie alkoholu – pośrednio powoduje on zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej trzewnej,
• wyeliminowanie spożycia cukrów, zarówno prostych jak i złożonych (w postaci słodzonych napojów, soków i słodkich przekąsek),
• wprowadzenie do diety tłustych ryb (makrela, łosoś, śledź, halibut) – dzięki zawartości białka i kwasów omega są cennym źródłem niezbędnych składników odżywczych,
• spożywanie niesłodzonej zielonej herbaty, która wpływa na poprawę metabolizmu,
• stosowanie postów przerywanych w diecie – warto ustalić jego wprowadzenie z dietetykiem; wykorzystywane jako metoda odchudzania, obarczona jednak problematycznym w skutkach, regulowaniem poziomu glukozy we krwi,
• kontrolowanie ilości i jakości spożywanych posiłków.

Otyłość brzuszna – jak schudnąć?

Najlepszą odpowiedzą na pytanie jak schudnąć są ćwiczenia fizyczne, oczywiście w połączeniu ze zrównoważoną dietą. Wskazówki wspomniane wcześniej pozwolą na wprowadzenie zdrowych nawyków żywieniowych, a ćwiczenia pozwolą zarówno na spalenie nadmiaru kalorii, wpłyną na metabolizm organizmu oraz pozwolą na utrzymanie odpowiedniej masy mięśniowej. Mięśnie jak wiadomo są jednym z ważniejszych organów wykazujących wysokie zapotrzebowanie energetyczne, stąd ich regularna praca pozwala na spożytkowanie „zjedzonych” kalorii. Wskazane są przede wszystkim ćwiczenia aerobowe (trening cardio) oraz oporowe (trening siłowy). Inne wskazówki, których zastosowanie pomoże w zmniejszeniu ilości tłuszczu brzusznego są:

• ograniczenie stresu – pobudza on nadnercza do produkcji kortyzolu, którego zwiększone stężenie może przyczyniać się do powstania otyłości brzusznej,
• odpowiednia ilość snu,
• w przypadku niedoborów pokarmowych warto zastosować suplementy uzupełniające dietę (np. kwasy omega),
• nawodnienie organizmu – odpowiednie nawodnienie pobudza metabolizm, usprawnia krążenie i wspomaga pracę całego organizmu; wypicie wody przed posiłkiem zmniejsza łaknienie, co pozwala ograniczyć spożycie pokarmów,
• stosowanie probiotyków – regulują masę ciała poprzez stymulowanie trawienia oraz poprawę odporności; pomocne mogą być w tym bakterie z rodziny Lactobacillus obecne np. w jogurtach naturalnych czy kefirach.

Mgr Jolanta Pawłowska