Otyłość gynoidalna – przyczyny, leczenie, dieta

Otyłość jest chorobą przewlekłą polegającą na nadmiernym gromadzeniu się tkanki tłuszczowej w organizmie. Prowadzi do pogorszenia stanu zdrowia – jest przyczyną wielu chorób oraz obniżenia jakości życia. Czym konkretnie jest otyłość gynoidalna?

Tkanka tłuszczowa i jej rola w organizmie

Prawidłowa ilość tłuszczu w organizmie wynosi u mężczyzn 12-20%, u kobiet 20-30%. Ilość ta może się zmieniać pod wpływem czynników środowiskowych (niska temperatura otoczenia), aktywności fizycznej, sposobu odżywiania, a także pod wpływem hormonów. Fizjologicznie ma za zadanie gromadzenie energii, ochrona narządów wewnętrznych, izolowanie i amortyzowanie.

Wyższa zawartość tkanki tłuszczowej u kobiet jest niezbędna dla ciąży i funkcji hormonalnych.

Tkanka tłuszczowa wykazuje również aktywność endokrynną, ponieważ produkuje hormony. Hormony te, określane jako adipokiny, uczestniczą w wielu procesach fizjologicznych: w regulacji uczucia głodu i sytości, w utrzymaniu równowagi energetycznej, przemianie węglowodanów i tłuszczów, regulacji ciśnienia krwi, wpływają również na procesy zapalne i krzepliwość krwi. Najważniejsze z nich to leptyna, rezystyna i adiponektyna.

Tkanka tłuszczowa gromadzi się w nadmiarze w organizmie na skutek zaburzenia równowagi między ilością kalorii przyjmowanych z pożywieniem a ilością energii wydatkowanej.

Szacuje się, że otyłość może prowadzić do ponad 200 różnych powikłań, w tym m.in.:

• cukrzycy typu II – w przebiegu otyłości rozwija się oporność tkanek obwodowych na działanie insuliny, w następstwie tego zwiększa się wydzielanie insuliny. Rozwija się więc hiperinsulinemia i insulinooporność, a w konsekwencji cukrzyca;
• niektórych nowotworów – zwiększone ryzyko nowotworów m.in. macicy, endometrium, jajnika, piersi, okrężnicy, przełyku, wątroby, nerek, prostaty;
• nadciśnienia tętniczego – do wystąpienia nadciśnienia oprócz masy ciała przyczynia się sposób rozmieszczenia masy ciała – bardziej sprzyja otyłość typu brzusznego (wisceralna);
• chorób układu sercowo-naczyniowego – przyczynia się do tego aktywność wewnątrzwydzielnicza tkanki tłuszczowej i wydzielanie leptyny, która w wysokich stężeniach zwiększa ryzyko niedokrwienia mięśnia sercowego, niskich poziomach adipokiny działającej kardioprotekcyjnie. Do schorzeń których czynnikiem sprzyjającym jest otyłość należą: choroba niedokrwienna serca, choroba wieńcowa, miażdżyca, udar mózgu;
• choroby zwyrodnieniowej stawów – jej przyczyną jest zaburzona jakość oraz nieprawidłowa ilość chrząstki stawowej. Z czasem uszkodzeniu ulegają poszczególne elementy tworzące stawy. Dotyczy głównie stawów kolanowych i biodrowych. Czynnikiem wywołującym pojawienie się tej choroby jest otyłość, ze względu na przeciążenie stawów jakie występują przy wysokim BMI;
• kamicy żółciowej – powstaje w wyniku zastoju żółci w pęcherzyku i drogach żółciowych, częściej występuje u osób z otyłością, a ryzyko wystąpienia zwiększa otyłość typu brzusznego. Czynnikami sprzyjającymi są: dieta bogatotłuszczowa, nadmierne spożycie kalorii, cukrów prostych i zbyt mała ilość błonnika pokarmowego;
• bezdechu sennego – w czasie snu wielokrotnie zatrzymuje się oddech z powodu zwężenia dróg oddechowych, co prowadzi do przewlekłego zmęczenia i senności w ciągu dnia. Spowodowany nadmierną ilością tkanki tłuszczowej w okolicach szyi;
• dyslipidemii – czyli zaburzenia gospodarki lipidowej, dotyczą stężeń cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL oraz triglicerydów.

Otyłość gynoidalna a androidalna

Istnieje podział otyłości ze względu na rozmieszczenie (dystrybucję) tkanki tłuszczowej na androidalną zwaną też wisceralną, brzuszną, typu centralnego oraz gynoidalną, zwaną udowo-pośladkową.

Podział ten opiera się na podstawie wskaźnika talia-biodra (WHR) wyliczonego z ilorazu obwodu talii i bioder

Mężczyźni przeważnie mają tendencję do gromadzenia tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha, tłuszcz ten gromadzi się w okolicy tułowia, brzucha lub górnej części ciała. Z tego powodu osoby, u których nadmierna ilość tkanki tłuszczowej gromadzi się według wzorca androidalnego, mają wygląd jabłka z talią znacznie szerszą niż biodra. Ten typ otyłości jest bardziej charakterystyczny dla mężczyzn. Tłuszcz gromadzi się głównie wewnątrz jamy brzusznej w mniejszej ilości również pod skórą.

Drugi typ otyłości – gynoidalny, polega nadmiernym gromadzeniu tkanki tłuszczowej w wokół pośladków, bioder i ud. Z powodu takiego rozmieszczenia sylwetka osób nią dotkniętych przybiera wygląd gruszki. Tłuszcz gromadzi się pod skórą i ponad mięśniami, jest typowy dla kobiet.

U mężczyzn tkanka tłuszczowa brzucha ma tendencję do gromadzenia się w większym stopniu w okolicy trzewnej w porównaniu z kobietami. Przy równoważnej masie tłuszczu mężczyźni zazwyczaj mają około dwukrotnie większą akumulację tłuszczu trzewnego niż kobiety. Różnice te wynikają ze składu hormonalnego: estrogenów, androgenów, hormonu wzrostu czy insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF-1).

Otyłość gynoidalna – przyczyny

Otyłość jest chorobą wieloczynnikową, na której rozwój istotny wpływ ma styl życia: żywność bogata w energię, wysokie spożycie cukru i tłuszczu, ograniczona aktywność fizyczna, siedzący tryb życia, zaburzenia psychoemocjonalne, skłonności genetyczne, przyjmowane leki. Nie bez znaczenia jest również skład mikrobiomu jelitowego poprzez wpływ na metabolizm tłuszczu.

Gromadzeniu nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej sprzyjają zaburzenia gospodarki hormonalnej szczególnie niedoczynność tarczycy, nadczynność nadnerczy czy obecność insulinomy, czyli guza wydzielającego insulinę.

Sposób rozmieszczenia tkanki tłuszczowej wynika z wpływu hormonów płciowych, które rozpoczyna się już w okresie przedpokwitaniowym.

Gynoidalny rozkład tkanki tłuszczowej pozostaje pod wpływem estrogenów. W sytuacjach, gdy poziom estrogenów się zmniejsza, jak ma to miejsce np. w okresie menopauzy, sprzyja to odkładaniu się tłuszczu trzewnego. Również wzrost stężenia androgenów wskutek obwodowej konwersji hormonów kory nadnerczy DHEA czy androstendion prowadzi do odkładania się tłuszczu trzewnego. Otyłość gynoidalna u mężczyzn występuje znacznie rzadziej niż typu brzusznego, rozwija się w następstwie niedoboru testosteronu oraz przy nadmiarze kortyzolu.

Również geny uczestniczą w regulacji masy ciała. Najlepiej przebadany gen zwiększający ryzyko otyłości nawet o 20-30% to gen FTO (Fatty Mass and Obesity Associated Gene). Osoby z niekorzystnym wariantem tego genu mają predyspozycję do nadmiernej masy ciała oraz skłonność do przejadania się i odczuwają mniej nasilone uczucie sytości.

Inne geny związane ze wzrostem ryzyka otyłości to m.in. LEP, LEPR, 4 MC4R, PPARγ, ADRB3.

Otyłość gynoidalna – objawy

Otyłość to nadmierna w stosunku do wzrostu masa ciała, spowodowana przez wzrost udziału procentowego tkanki tłuszczowej. Według WHO otyłość rozpoznajemy, gdy BMI (body mass index) – wyliczany na podstawie ilorazu masy ciała w kilogramach i wzrostu w metrach do kwadratu) przekroczy 30. Inna definicja otyłości to wzrost ilości w organizmie tkanki tłuszczowej u mężczyzn powyżej 25% a u kobiet powyżej 30%. Do rozróżnienia czy otyłość ma charakter gynoidalny czy androidalny używany jest wskaźnik WHR wyliczany z pomiarów obwodu talii i bioder. Aby dokładnie ocenić rozmieszczenie tkanki tłuszczowej wykorzystywane są bardziej zaawansowane metody diagnostyczne jak: metoda bioelektroimpedancji elektrycznej (BIA), rentgenowskiej absorpcjometrię podwójnej energii (DXA) czy tomografia komputerowa.

Otyłość gynoidalna – leczenie

Podstawowym celem leczenia otyłości jest redukcja masy ciała, którą osiąga się poprzez:

• postępowanie dietetyczne skierowane na ograniczenie kaloryczności posiłków, przy jednoczesnym ich właściwym zbilansowaniu;
• zmianę stylu życia – zwiększenie aktywności fizycznej, tej codziennej związanej z unikaniem siedzącego trybu życia, jak i podejmowanie treningu. WHO rekomenduje podejmowanie w ciągu tygodnia >150-300 minut umiarkowanego wysiłku wytrzymałościowego lub 75-150 minut wysiłku wytrzymałościowego o dużej intensywności;
• postępowanie psychologiczne – polega na wsparciu pacjenta w przypadku zaburzeń odżywiania, nieefektywnej regulacji emocji, motywacji do zmiany;
• leczenie farmakologiczne – jest efektywne przy przyjmowaniu leków powyżej 12 miesięcy. Jak do tej pory zarejestrowane są preparaty: orlistat, preparat złożony z naltreksonu i bupropionu, liraglutyd, semaglutyd;
• leczenie bariatryczne – to leczenie chirurgiczne otyłości, ale obejmujące również edukację żywieniową, wsparcie psychologiczne i fizyczne usprawnianie chorego. Do najczęściej stosowanych metod należą: rękawowa resekcja żołądka i wyłączenie żołądkowe z zespoleniem pętlowym. Wybór metody jest dobierany indywidualnie w oparciu o stan pacjenta.

Otyłość gynoidalna – dieta

Postępowanie dietetyczne jest podstawą leczenia otyłości. Główną zasadą jest uzyskanie ujemnego bilansu energetycznego (więcej kalorii wydatkowanych niż przyjętych) poprzez ograniczenie kaloryczności posiłków, zwiększenie aktywności fizycznej. Dieta powinna być odpowiednio zbilansowana (przeciwwskazane diety eliminacyjne), aby unikać niedoborów żywieniowych. Należy zadbać o regularne posiłki bez podjadania między nimi i z zachowaniem przerwy nocnej.

Ponadto wskazane jest:

• unikanie żywności wysoko przetworzonej, bogatej w tłuszcze pochodzenia zwierzęcego i cukier,
• eliminacja napojów słodzonych, gazowanych,
• wzbogacenie diety o produkty zbożowe z pełnego przemiału, warzywa (z wyjątkiem tych bogatych w skrobię), niektóre owoce, orzechy i nabiał o mniejszej zawartości tłuszczu.

Korzystna jest dieta DASH, dieta roślinna czy dieta śródziemnomorska.

Niezalecane są diety restrykcyjne (kopenhaska, głodówki) czy niezbilansowane pod względem zawartości składników odżywczych (dieta bardzo nisko tłuszczowa, wysokobiałkowa, ketogeniczna), które w dłuższej perspektywie wydają się być nieefektywne czy nawet szkodliwe.

Z uwagi na to, że otyłość jest chorobą przewlekłą, ze skłonnością do nawrotów, jej leczenie powinno się odbywać pod kontrolą lekarza, dietetyka czy psychologa.

Mgr Renata Grzelik