Stany lękowe – co jest ich przyczyną? Objawy i sposoby leczenia

Stany lękowe to złożone zaburzenia emocjonalne, w których mechanizmy obronne organizmu ulegają przewrażliwieniu – lęk pojawia się bez adekwatnego zagrożenia lub utrzymuje się nieproporcjonalnie długo. Skutkiem tego są nie tylko dolegliwości psychiczne, takie jak uporczywe zamartwianie się czy poczucie zagrożenia, lecz także liczne objawy somatyczne: kołatania serca, duszność, zaburzenia snu czy problemy żołądkowo-jelitowe. Przeczytaj, jak rozpoznaje się stany lękowe i na czym polega ich leczenie. Dowiedz się więcej o przyczynach stanów lękowych.

Czym są stany lękowe?

Stany lękowe zalicza się do najczęściej występujących zaburzeń psychicznych, które znacząco wpływają na jakość życia, zdolność do pracy i funkcjonowanie społeczne. Lęk jako emocja ma fundamentalne znaczenie adaptacyjne, ponieważ sygnalizuje realne zagrożenie i mobilizuje organizm do działania. Problem pojawia się wtedy, gdy ten mechanizm ulega zaburzeniu, a lęk pojawia się przy braku jakiegokolwiek bodźca zagrażającego. Wówczas reakcja organizmu staje się nadmierna, przewlekła i trudna do kontrolowania.

Stany lękowe obejmują szerokie spektrum zaburzeń, a ich nasilenie może wahać się od łagodnego niepokoju po intensywne napady paniki, którym towarzyszy przekonanie o grożącej śmierci, omdleniu lub utracie kontroli nad sobą. W wielu przypadkach lęk rozwija się powoli, a pacjent stopniowo traci umiejętność rozpoznawania, że coś niepokojącego dzieje się z jego organizmem. Nierzadko pierwszym krokiem jest zgłoszenie się do internisty, neurologa czy kardiologa, ponieważ objawy lękowe mogą naśladować poważne choroby somatyczne.

Jakie są rodzaje stanów lękowych?

Termin „stany lękowe” nie odnosi się do jednego, konkretnego schorzenia, lecz stanowi zbiorcze określenie różnych zaburzeń, których głównym objawem jest patologicznie nasilony lęk. Zgodnie z aktualnymi klasyfikacjami medycznymi obejmują one: zaburzenia lękowe uogólnione (GAD, ang. Generalized Anxiety Disorder), zaburzenia paniczne, fobie specyficzne, fobię społeczną, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, lęk separacyjny dorosłych czy zaburzenia lękowe wywołane chorobą somatyczną lub substancjami psychoaktywnymi.

We wszystkich tych postaciach wspólnym mianownikiem jest zaburzona aktywność struktur mózgowych odpowiedzialnych za percepcję zagrożenia – przede wszystkim ciała migdałowatego – oraz rozregulowanie układu hormonalnego. Organizm reaguje tak, jakby znajdował się w stałym stanie alarmowym, co prowadzi do nadmiernego pobudzenia współczulnego układu nerwowego. Pojawiają się objawy somatyczne, nad którymi człowiek nie ma kontroli, a lęk zaczyna podtrzymywać sam siebie.

Sprawdź: Czym jest depresja sezonowa? Jak ją rozpoznać?

Jakie objawy mogą występować przy stanach lękowych?

Objawy towarzyszące stanom lękowym dzieli się na psychiczne i somatyczne, ale w praktyce klinicznej oba te typy silnie się przenikają, ponieważ lęk aktywuje reakcję stresową obejmującą wiele układów organizmu.

Objawy psychiczne

Najbardziej charakterystycznym objawem psychicznym stanów lękowych jest uporczywe, trudne do opanowania poczucie niepokoju. Osoba może mieć wrażenie, że „coś złego się wydarzy”, mimo że nie istnieją ku temu racjonalne przesłanki. Pojawia się nieustanne analizowanie i przewidywanie negatywnych scenariuszy, prowadzące do ciągłego napięcia emocjonalnego. Często występują:

• niemożność koncentracji na bieżącym zadaniu;
• trudność w podejmowaniu decyzji;
• drażliwość i niska tolerancja na frustrację;
• poczucie utraty kontroli nad myślami;
• wrażenie odrealnienia otoczenia lub siebie samego.

Te objawy sprawiają, że osoba z zaburzeniami lękowymi często wycofuje się z relacji towarzyskich, unika stresujących sytuacji i rezygnuje z aktywności, które wcześniej były źródłem satysfakcji.

Objawy somatyczne

Wiele osób po raz pierwszy doświadcza lęku nie poprzez emocje, lecz przez intensywne objawy fizyczne. Wynika to z pobudzenia autonomicznego układu nerwowego. Najczęściej obserwuje się:

• przyspieszenie akcji serca i uczucie „kołatania”;
• duszność lub wrażenie niemożności zaczerpnięcia pełnego oddechu;
• zawroty głowy, niestabilność postawy, szumy w uszach;
• wzmożoną potliwość, drżenie rąk, uczucie zimna;
• bóle brzucha, biegunki, nudności, wzmożone parcie na mocz;
• ból w klatce piersiowej, który często jest mylony z objawem zawału;
• drętwienie kończyn i uczucie „mrowienia”.

Objawy somatyczne potrafią być tak intensywne, że pacjent wielokrotnie zgłasza się na SOR. Dopiero po wykluczeniu chorób serca, układu oddechowego czy zaburzeń neurologicznych możliwe jest rozpoczęcie właściwej diagnostyki psychicznej.

Jak przebiega diagnostyka stanów lękowych? Do jakiego lekarza się zgłosić?

Diagnostyka stanów lękowych to złożony proces, składający się z kilku elementów.

Szczegółowy wywiad lekarski

Lekarz rozpoczyna od bardzo szerokiego badania podmiotowego – wywiadu, który obejmuje:

• opis pierwszych objawów i ich dynamiki;
• sytuacje, w których lęk się nasila;
• obecność stresorów życiowych, traum, konfliktów interpersonalnych;
• zaburzenia snu i zmiany rytmu dobowego;
• używki (kofeina, alkohol, leki pobudzające, narkotyki);
• choroby przewlekłe, które mogą wpływać na stan emocjonalny;
• obciążenia rodzinne w kierunku zaburzeń psychicznych.

Wywiad ma na celu nie tylko rozpoznanie zaburzenia, lecz także identyfikację czynników podtrzymujących objawy, takich jak przewlekły stres, unikanie sytuacji społecznych czy nadmierne skupienie na sygnałach z ciała.

Badanie somatyczne

Badanie somatyczne stanowi istotny etap diagnostyki stanów lękowych, ponieważ wiele chorób somatycznych może imitować objawy lękowe lub nasilać istniejące trudności emocjonalne.

Lekarz dokonuje oceny ogólnego stanu pacjenta, mierzy ciśnienie tętnicze, tętno i częstość oddechów, zwracając szczególną uwagę na dolegliwości, które często współwystępują zarówno z zaburzeniami lękowymi, jak i z chorobami endokrynologicznymi czy metabolicznymi.

Ocenia również układ oddechowy i krążenia, ponieważ tachykardia (przyspieszona praca serca powyżej 100 uderzeń na minutę), duszność czy uczucie „guli w gardle” mogą wynikać z zaburzeń rytmu serca, astmy lub refluksu, a nie z samego lęku.

Sprawdź e-Pakiet badań na stres – mężczyzna.

Diagnostyka laboratoryjna

Obejmuje przede wszystkim podstawową morfologię krwi, która pozwala wykluczyć niedokrwistość mogącą powodować osłabienie, kołatania serca i stany zbliżone do lęku. Istotne jest również oznaczenie parametrów gospodarki tarczycowej (TSH, FT3, FT4), ponieważ nadczynność i niedoczynność tarczycy często dają objawy przypominające zaburzenia lękowe, w tym drażliwość, napięcie, trudności z koncentracją lub niepokój psychoruchowy.

Wykonuje się także badanie poziomu glukozy oraz elektrolitów, ponieważ hipoglikemia (stan zbyt niskiego poziomu glukozy we krwi) czy zaburzenia sodu i potasu mogą wywoływać uczucie zagrożenia, drżenia oraz zaburzenia świadomości. U części pacjentów wskazane jest oznaczenie poziomu witaminy B12 i kwasu foliowego – ich niedobory mogą prowadzić do objawów neurologicznych, nadmiernej pobudliwości i pogorszenia nastroju.

Przeczytaj więcej na temat: e-Pakiet badań na stres – kobieta.

Dodatkowe badania

W zależności od wywiadu lekarz może poszerzyć diagnostykę o badania hormonalne, próby wątrobowe, markery stanu zapalnego, a także o EKG, szczególnie gdy pacjent zgłasza kołatania serca lub ból w klatce piersiowej. W wybranych przypadkach wykonuje się dodatkowe testy, takie jak badanie poziomu kortyzolu czy ocena funkcji nerek, aby wykluczyć zaburzenia endokrynne lub choroby przewlekłe manifestujące się wzmożoną reaktywnością układu nerwowego. Dopiero po wykluczeniu przyczyn somatycznych można z większą pewnością postawić rozpoznanie zaburzeń lękowych i zaplanować odpowiednie leczenie.

Narzędzia psychometryczne

Narzędzia psychometryczne odgrywają ważną rolę w obiektywizacji nasilenia lęku oraz monitorowaniu postępów leczenia. Choć diagnoza zaburzeń lękowych opiera się przede wszystkim na wywiadzie klinicznym i obserwacji, to standaryzowane kwestionariusze pozwalają precyzyjniej określić dynamikę objawów, ich wpływ na funkcjonowanie oraz różnice między poszczególnymi typami lęku. Najczęściej stosowaną skalą w praktyce klinicznej jest HADS (ang. Hospital Anxiety and Depression Scale), która umożliwia jednoczesną ocenę komponenty lękowej i depresyjnej, co jest szczególnie istotne, ponieważ oba zaburzenia często współwystępują.

Kolejne narzędzie to GAD-7, czyli krótki kwestionariusz służący do oceny nasilenia uogólnionego lęku. Skala ta jest ceniona ze względu na prostotę, wysoką trafność oraz możliwość powtarzania w regularnych odstępach w celu monitorowania skuteczności terapii. W przypadku napadów paniki stosuje się natomiast PDSS (ang. Panic Disorder Severity Scale), która pozwala różnicować objawy paniczne od innych stanów somatycznych oraz ocenia ich częstotliwość, intensywność i stopień unikania sytuacji lękowych.

W diagnostyce dzieci i młodzieży wykorzystywane są dodatkowo skale dostosowane do wieku rozwojowego, takie jak SCARED (angielski akronim, przmiotnik: przerażony, w kontekście psychologicznym rozwinięty jako: Screen for Child Anxiety Related Emotional Disorders –     Skala Lęku u Dzieci i Młodzieży, ,  które uwzględniają specyfikę dziecięcych sposobów przeżywania lęku. Narzędzia psychometryczne nie zastępują pełnej oceny klinicznej, ale stanowią jej cenne uzupełnienie, umożliwiając systematyczną analizę objawów, identyfikację współistniejących zaburzeń oraz bardziej precyzyjne planowanie terapii.

Diagnoza różnicowa

Aby postawić prawidłowe rozpoznanie, konieczne jest odróżnienie objawów lęku od:

• depresji maskowanej;
• zaburzeń afektywnych dwubiegunowych;
• zaburzeń osobowości (szczególnie borderline i unikająco-zależnej);
• zaburzeń psychotycznych w fazie prodromalnej;
• zespołów abstynencyjnych po alkoholu lub benzodiazepinach;
• zespołu stresu pourazowego (PTSD, ang. Post Traumatic Stress Disorder).

To trudny etap, ponieważ wiele zaburzeń współwystępuje, a objawy się nakładają. Jedynie dokładna diagnoza umożliwia dobór właściwej terapii.

W jaki sposób można leczyć stany lękowe?

Leczenie jest dobierane indywidualnie, często wielowymiarowe, ponieważ zaburzenia lękowe rzadko mają jedną przyczynę. Najlepsze efekty daje połączenie psychoterapii z farmakoterapią i zmianą stylu życia.

Psychoterapia – fundament leczenia

Najlepiej udokumentowaną skuteczność ma terapia poznawczo-behawioralna (CBT, ang. Cognitive Behavioral Therapy). Jej celem jest identyfikacja schematów myślowych, które prowadzą do nadmiernej interpretacji zagrożenia. Pacjent uczy się rozpoznawać automatyczne myśli, kwestionować je i budować bardziej realistyczne sposoby postrzegania rzeczywistości. W terapii CBT stosuje się także ekspozycję, czyli stopniowe oswajanie się z sytuacjami budzącymi lęk. Metoda ta przynosi znakomite efekty w fobiach specyficznych i zaburzeniach panicznych.

W innych przypadkach korzystne mogą być:

• terapia schematów;
• ACT (ang. Acceptance and Commitment Therapy) – terapia akceptacji i zaangażowania;
• Mindfulness (uważność) i trening uważności: świadomego, pełnego obecności, nieoceniającego, skupienia się na chwili obecnej;
• terapia psychodynamiczna, zwłaszcza gdy lęk wiąże się z doświadczeniami z przeszłości.

Farmakoterapia

Leki są wprowadzane wtedy, gdy objawy są silne, przewlekłe lub uniemożliwiają podjęcie psychoterapii. Najczęściej stosuje się:

• SSRI (np. sertralina, paroksetyna);
• SNRI (wenlafaksyna, duloksetyna);
• pregabalinę;
• trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne w trudno leczących się przypadkach.

Benzodiazepiny mogą być stosowane krótkoterminowo, ale wyłącznie w ostrych stanach, ze względu na ryzyko uzależnienia i tolerancji.

Rola stylu życia

Zmiany w codziennych nawykach znacząco wspierają proces leczenia:

• regularny sen i stałe godziny zasypiania;
• umiarkowana aktywność fizyczna;
• redukcja kofeiny i alkoholu;
• zbilansowana dieta;
• planowanie dnia i przerwy w pracy;
• techniki oddechowe i relaksacyjne.

Choć same zmiany stylu życia nie wyleczą zaburzeń lękowych, to znacząco zmniejszają podatność organizmu na stres.

Rokowanie

Rokowanie w zaburzeniach lękowych jest zazwyczaj dobre, zwłaszcza gdy leczenie zostanie wdrożone wcześnie. Pacjenci często odzyskują pełną sprawność, uczą się regulować reakcje stresowe i stopniowo wracają do aktywności, których wcześniej unikali. Nieleczony lęk może jednak utrwalać się na lata i prowadzić do rozwoju depresji, nadużywania substancji psychoaktywnych oraz zaburzeń adaptacyjnych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy stany lękowe mogą wynikać z choroby fizycznej?

Tak. Nadczynność tarczycy, arytmie czy hipoglikemia mogą wywołać objawy identyczne z lękiem. Dlatego tak ważna jest diagnostyka somatyczna.

Czy lęk może powodować objawy neurologiczne, takie jak drętwienie kończyn?

Tak. Nadmierne pobudzenie układu współczulnego zmienia krążenie i napięcie mięśni, co wywołuje mrowienie, drętwienie i skurcze.

Jak odróżnić napad paniki od zawału serca?

Objawy bywają bardzo podobne, dlatego pierwszy epizod wymaga konsultacji lekarskiej. W napadzie paniki ból zwykle nie promieniuje, a badania serca pozostają prawidłowe.

Czy można wyleczyć stany lękowe bez leków?

W łagodnych i umiarkowanych przypadkach psychoterapia może być wystarczająca. Przy silnych objawach leczenie skojarzone jest jednak skuteczniejsze.

Czy lęk może nawracać po latach?

Tak, zwłaszcza w okresach stresu lub przemęczenia. Jednak osoby po terapii zwykle szybciej rozpoznają objawy i potrafią im zapobiegać.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela