Włókniak twardy – przyczyny, usuwanie, leczenie

Włókniak twardy jest jedną z najczęściej występujących łagodnych zmian nowotworowych skóry właściwej. Chociaż nie stanowi zagrożenia dla zdrowia i nie wykazuje tendencji do złośliwienia, bywa przyczyną niepokoju pacjentów ze względu na swój wygląd, twardą konsystencję oraz możliwość pomylenia go z innymi zmianami skórnymi, w tym o charakterze nowotworowym. Ze względu na zróżnicowaną wielkość oraz lokalizację w różnych partiach ciała, obecność włókniaków może powodować problemy estetyczne oraz dyskomfort odczuwany przez pacjentów.  W artykule omówiono charakterystykę włókniaka twardego, mechanizmy jego powstawania oraz objawy mogące towarzyszyć tej zmianie. Przedstawiono również zasady diagnostyki oraz aktualnie stosowane metody leczenia i postępowania w przypadku rozpoznania włókniaka twardego. 

Włókniak twardy – czym jest?

Włókniak twardy (łac. dermatofibroma) to łagodny nowotwór skóry wywodzący się ze skóry właściwej, zbudowany głównie z proliferujących fibroblastów oraz włókien kolagenowych. Zmiana ta jest zaliczana do grupy łagodnych nowotworów mezenchymalnych i charakteryzuje się powolnym wzrostem oraz stabilnym przebiegiem klinicznym. 

Włókniak twardy ma w większości przypadków postać niewielkiego, dobrze odgraniczonego guzka o średnicy od kilku milimetrów do około 1-2 cm. Najczęściej jest barwy cielistej, brunatnej lub lekko sinoczerwonej. Typową cechą kliniczną jest twarda konsystencja oraz tzw. objaw dołeczka, polegający na zapadaniu się zmiany do wnętrza skóry przy uciśnięciu. Zmiany te występują częściej u osób dorosłych, szczególnie u kobiet. Zazwyczaj zlokalizowane są na kończynach dolnych, rzadziej na ramionach lub tułowiu. 

Włókniak twardy podskórny – charakterystyka kliniczna

Włókniak twardy podskórny to określenie używane w praktyce klinicznej w odniesieniu do zmian zlokalizowanych głębiej w skórze właściwej, czasem z wyczuwalnym naciekiem w kierunku tkanki podskórnej. Tego typu włókniaki mogą sprawiać wrażenie zmian bardziej zbitych i mniej ruchomych względem podłoża. 

W badaniu palpacyjnym włókniak twardy podskórny może być mylony z innymi guzkami skóry, takimi jak tłuszczaki, włókniaki miękkie czy zmiany naczyniowe. Z tego względu konieczna jest konsultacja dermatologiczna, a czasem również badanie histopatologiczne po usunięciu zmiany. 

Włókniak twardy a włókniak miękki – najważniejsze różnice kliniczne

Jedną z najczęściej branych pod uwagę w diagnostyce różnicowej zmian jest włókniak miękki. Chociaż obie zmiany mają charakter łagodny, różnią się one pod względem budowy, obrazu klinicznego oraz postępowania diagnostyczno-terapeutycznego. Włókniak twardy, jak już wspomniano, jest zmianą wywodzącą się ze skóry właściwej, o zbitej, twardej konsystencji i wyraźnym związku z głębszymi warstwami skóry. Z kolei włókniak miękki powstaje z luźnej tkanki łącznej i charakteryzuje się miękką, wiotką strukturą oraz często uszypułowaną postacią. Włókniaki miękkie często mają charakter mnogi. Różnice te mają znaczenie praktyczne, ponieważ włókniaki miękkie znacznie częściej są usuwane ze względów estetycznych lub z powodu drażnienia mechanicznego. Prawidłowe różnicowanie włókniaka twardego i włókniaka miękkiego ma istotne znaczenie dla wyboru odpowiedniego postępowania diagnostyczno-terapeutycznego. 

Włókniak twardy – przyczyny powstawania

Dokładne przyczyny powstawania włókniaka twardego nie są w pełni poznane. Uważa się jednak, że dość istotną rolę odgrywają czynniki miejscowe oraz reakcje skóry na urazy. 

Do najczęściej wymienianych czynników zalicza się:

• mikrourazy skóry, takie jak ukłucia owadów, drobne skaleczenia czy otarcia,
• miejscową proliferację fibroblastów jako odpowiedź na uszkodzenie tkanek,
• przewlekłe stany zapalne skóry,
• reakcje nadwrażliwości typu zapalnego.

Włókniak twardy – objawy i przebieg kliniczny 

W większości przypadków włókniak twardy nie powoduje żadnych dolegliwości i jest zmianą bezobjawową. Pacjenci zgłaszają się do lekarza głównie z powodów estetycznych lub z obawy przed nowotworem złośliwym. U części pacjentów może wystąpić czasami uczucie dyskomfortu przy ucisku, sporadyczny świąd czy nadwrażliwość w obrębie zmiany. Włókniaki twarde charakteryzują się wieloletnim, stabilnym przebiegiem i rzadko ulegają powiększeniu po osiągnięciu określonego rozmiaru. 

Włókniak twardy – diagnostyka

Rozpoznanie włókniaka twardego opiera się przede wszystkim na ocenie zmiany przeprowadzonej przez lekarza specjalistę w dziedzinie dermatologii. Charakterystyczny obraz kliniczny oraz obecność objawu dołeczka często pozwalają na postawienie rozpoznania bez konieczności wykonywania dodatkowych badań. Podczas badania lekarz ocenia wielkość, kształt, barwę oraz ruchomość zmiany względem podłoża, a także zbiera wywiad dotyczący czasu jej występowania i ewentualnych dolegliwości. Włókniaki twarde zazwyczaj mają wieloletni, stabilny przebieg, co również stanowi istotną wskazówkę diagnostyczną. 

W sytuacjach, gdy obraz kliniczny nie jest jednoznaczny lub gdy istnieje konieczność różnicowania włókniaka twardego z innymi zmianami skórnymi, takimi jak znamiona barwnikowe, zmiany naczyniowe czy nowotwory skóry, stosuje się dodatkowe metody diagnostyczne. 

Jednym z podstawowych badań pomocniczych jest dermatoskopia. Jest to nieinwazyjna metoda, która polega na oglądaniu zmiany skórnej w powiększeniu przy użyciu specjalnego urządzenia – dermatoskopu. Badanie to umożliwia ocenę struktur niewidocznych gołym okiem, takich jak układ naczyń, pigmentacja czy architektura skóry. 

W przypadkach wątpliwych diagnostycznie lub gdy zmiana jest usuwana ze względów medycznych bądź estetycznych, wykonuje się badanie histopatologiczne. Polega ono na mikroskopowej ocenie fragmentu tkanki pobranej podczas zabiegu. Badanie to pozwala potwierdzić rozpoznanie i jednoznacznie wykluczyć obecność zmian o charakterze złośliwym. 

Włókniak twardy – leczenie

W większości przypadków włókniak twardy nie wymaga zastosowania leczenia, ponieważ jest zmianą łagodną i nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Jeżeli nie powoduje dolegliwości bólowych, nie ulega częstym urazom oraz nie budzi wątpliwości diagnostycznych, postępowanie ogranicza się zazwyczaj do obserwacji zmiany. 

Decyzja o podjęciu leczenia podejmowana jest indywidualnie i zależy przede wszystkim od objawów zgłaszanych przez pacjenta oraz od lokalizacji zmiany. Leczenie rozważa się najczęściej wtedy, gdy włókniak jest narażony na przewlekłe drażnienie mechaniczne, na przykład w okolicach urażonych na ucisk lub tarcie odzieży. Wskazaniem do interwencji może jest również ból, uczucie dyskomfortu lub świąd w obrębie zmiany, a także względy estetyczne, jeśli włókniak znajduje się w widocznym miejscu.

Istotnym wskazaniem do leczenia jest także sytuacja, w której obraz kliniczny zmiany nie jest jednoznaczny i istnieje konieczność różnicowania jej z innymi zmianami skórnymi. Należy podkreślić, że metodą usunięcia zmiany jest wykonanie zabiegu, ponieważ nie istnieją metody leczenia farmakologicznego, które prowadziłyby do zaniku włókniaka. 

Włókniak twardy – usuwanie zmian skórnych

Usuwanie włókniaków twardych polega najczęściej na chirurgicznym wycięciu zmiany i jest zabiegiem wykonywanym w warunkach ambulatoryjnych, w znieczuleniu miejscowym. Procedura ta jest stosunkowo krótka i dobrze tolerowana przez pacjentów. Klasyczne wycięcie zmiany umożliwia usunięcie jej w całości wraz z niewielkim marginesem zdrowej tkanki, co minimalizuje ryzyko nawrotu. Zaletą chirurgicznego usunięcia włókniaka twardego jest możliwość zabezpieczenia materiału do badania histopatologicznego, które ostatecznie potwierdzi rozpoznanie oraz wykluczy inne zmiany skórne o odmiennym charakterze. 

W części przypadków, zwłaszcza gdy zmiana jest niewielka, stosuje się też inne metody zabiegowe, takie jak elektrokoagulacja lub laseroterapia. Elektrokoagulacja polega na wykorzystaniu prądu elektrycznego o wysokiej częstotliwości, który powoduje kontrolowane zniszczenie tkanki poprzez jej podgrzanie i koagulację. Metoda ta pozwala na usunięcie zmiany w sposób stosunkowo szybki, jednak ma charakter powierzchowny. Laseroterapia polega natomiast na zastosowaniu skoncentrowanej wiązki światła, która powoduje zniszczenie tkanki zmienionej chorobowo. Podobnie jak elektrokoagulacja, nie pozwala na ocenę histopatologiczną zmiany.

Rokowania pacjentów są bardzo dobre. Włókniaki twarde są zmianami, które nie wykazują tendencji do złośliwienia i mają zazwyczaj stabilny, wieloletni przebieg. Po całkowitym chirurgicznym wycięciu włókniaka twardego nawroty występują rzadko. Pacjenci po zabiegu nie wymagają specjalistycznego leczenia ani długotrwałej kontroli dermatologicznej, o ile nie pojawią się nowe zmiany skórne. Regularna samoobserwacja skóry oraz okresowe wizyty kontrolne u dermatologa pozostają jednak istotnym elementem profilaktyki chorób skóry. 

Mgr Aleksandra Wasilów