Co powoduje plamy na języku?

Język to narząd wykorzystywany przez nas codziennie, zwykle na zasadzie odruchów. Odpowiada za żucie i mieszanie pokarmów, odbieranie bodźców smakowych oraz mówienie. Częstość użytkowania naraża go na urazy i działanie czynników zewnętrznych. Każda zmiana pojawiająca się na języku, zwłaszcza bolesna, powoduje uczucie dyskomfortu i uniemożliwia codzienne funkcjonowanie. Co może powodować pojawienie się plam na języku? Czy mogą świadczyć o poważniejszych schorzeniach? Kiedy udać się do specjalisty?

Co powoduje plamy na języku – jak język powinien wyglądać, by spełniać swoje funkcje?

Z punktu widzenia anatomii i fizjologii język to mięsień o jasnoróżowym zabarwieniu, umiejscowiony w jakie ustnej. Ma chropowatą strukturę, a powierzchnię jego pokrywają brodawki smakowe. Zwykle, ze względu na codzienne zabiegi higieniczne jamy ustnej, gdy na języku pojawiają się bolesne zmiany, plamy, nalot lub zmienia on zabarwienie, trudno to przeoczyć.

Co powoduje plamy na języku – jakie są przyczyny zmian zabarwienia języka?

Przyczyn zmian pigmentacji język może być wiele. Najczęściej wymienia się:

• brak odpowiedniej higieny,
• używki (kawa, papierosy),
• dieta,
• infekcje,
• reakcje alergiczne,
• choroby nowotworowe.

Co powoduje białe i żółte plamy na języku?

Białe lub żółte plamy na języku, czasami w formie nalotu na całej jego powierzchni, są najczęściej występującą zmianą zabarwienia języka. Zwykle nalot taki jest związany z nadmiernym rozrostem bakterii lub grzybów, z równoczesnym łuszczeniem się brodawek smakowych i ma postać jednolitego osadu, któremu towarzyszy nieprzyjemny zapach z ust. Wystąpienie białych, biało-żółtych lub żółtych plam na języku zwykle jest wynikiem:

• zaniedbań higieny jamy ustnej (zapominanie o czyszczeniu języka);
• diety (spożycie curry, kurkumy);
• palenia papierosów, picie alkoholu;
• spożywania w nadmiernych ilościach kawy czy herbaty;
• zaburzeń homeostazy flory jamy ustnej;
• przerost flory grzybiczej, głównie z rodzaju Candida często wynika z obniżonej odporności pacjenta. Z sytuacją taką mamy do czynienia w przypadku: stosowania leków (radio- i chemioterapia, antybiotyki, sterydy, immunoterapia), chorób przewlekłych (np. cukrzyca), wystąpienia niedoborów odporności (np. AIDS), zaburzeń hormonalnych (np. u kobiet w ciąży), przebywania pacjenta pod respiratorem oraz u noworodków i osób starszych. Charakterystyczne dla tego typu zakażeń jest pojawienie się żółtych lub białych plam na języku, jako wynik przerostu grzybiczej flory jamy ustnej. Dość specyficzny obraz zmian w pigmentacji języka obserwuje się w przypadku leukoplakii. Jest to stan, w którym na języku pojawiają się białe plamy przypominające wyglądem łuszczącą się farbę. Odpowiedzialny za ten stan może być nikotynizm, jednak czasem jest objawem stanu przednowotworowego. Inne przyczyny sprawiające, że pojawia się biała plama na języku to: choroby wątroby, żołądka, przełyku, refluks, infekcje. Wówczas zmiany na języku potrafią obejmować również błony śluzowe całej jamy ustnej i gardła oraz dawać objawy ogólne (np. gorączka, osłabienie, kaszel). W jamie ustnej, jako pojedyncza biała plama na języku pojawia się też afta lub pleśniawka. Afta to bolesna zmiana w formie nadżerki, o owalnym kształcie, z czerwoną obwódką wokół. Pleśniawki przyjmują formę serowatych, wypukłych, białych plam na języku. Te białe plamy na języku u dziecka, szczególnie noworodków, są niestety zwykle nie do uniknięcia w tym okresie, ponieważ ciężko zadbać o higienę jamy ustnej, a ponadto nierozwinięty układ odpornościowy zwiększa podatność na wystąpienie tego typu zmian.
• Wśród innych przyczyn warto wspomnieć również o raku języka, zwykle diagnozowanym w zbyt późnym stadium, przez co trudnym w leczeniu. W tym rodzaju nowotworu znamienne jest pojawienie się w guzów na przedniej części języka (pęknięcia błony śluzowej języka lub w formie kalafiorowatej) czerwonych lub pokrytych białymi plamami, którym towarzyszy ból, stwardnienie okolicznych tkanek, problemy z przełykaniem, szczękościsk, ślinienie się, ograniczenie ruchomości języka. Przyczyny to m.in. ekspozycja na dym tytoniowy, zakażenia HPV, alkohol, stosownie e-papierosów, saszetek z nikotyną, nieprawidłowa dieta (dużo cukrów i tłuszczów nasyconych), zaniedbania dentystyczne.

Co powoduje czerwone plamy na języku?

• Czerwona plama na języku, szczególnie w formie pojedynczej zmiany nie jest częstym zjawiskiem, może okazać się jednak dość poważna w skutkach, szczególnie niezdiagnozowana. Izolowane czerwone zmiany na błonach śluzowych jamy ustnej (dno jamy ustnej, podniebienie miękkie, język) to może być erytroplakia, zwykle dotykająca osoby starsze (60/70 lat). Nawet w 90% może okazać się zmianą nowotworową, stąd konieczna jest konsultacja z lekarzem, badanie histopatologiczne takiej zmiany oraz jej usunięcie. 
• Także w czasie infekcji toczących się w jamie ustnej, reakcji anafilaktycznych, po zranieniu czy oparzeniu się na powierzchni języka mogą pojawiać się czerwone plamy, często przybierające formę zmian zabarwienia całego mięśnia. Warto wspomnieć tu o języku malinowym, pojawiającym się u młodszych dzieci w przebiegu szkarlatyny, choroby Kawasakiego czy podczas infekcji (np. odra). W przypadku, gdy czerwona plama pojawia się w wyniku zranienia (np. ugryzienie) czy oparzenia, łatwo jest ustalić przyczynę. Jeżeli jednak pojawiają się czerwone plamy i pieczenie, ból lub ucisk i towarzyszą temu objawy ogólne (gorączka, wysypka czy osłabienie), należy zgłosić się do specjalisty. Czerwone plamy na języku, pieczenie, obrzęk są charakterystyczne dla reakcji anafilaktycznej. Należy pamiętać, że reakcja taka stanowi zagrożenie dla życia pacjenta, więc w razie uzasadnionego podejrzenia jej wystąpienia konieczna jest natychmiastowa konsultacja z lekarzem. 
• Inne przyczyny czerwonych plam na języku to:
  • kandydoza rumieniowa,
  • kserostomia,
  • niedobór witamin (z gr. B i A),
  • zapalenie języka,
  • anemia.

Czerwone zabarwienie języka obserwuje się zarówno w przypadku anemii z niedoboru żelaza, jak i megaloblastycznej (niedobór wit B12 i kwasu foliowego). W anemii dochodzi do zaniku brodawek smakowych i wygładzenia języka (jest błyszczący) z towarzyszącą zmianą zabarwienia oraz bólem. Dzieci są bardziej podatne na wystąpienie objawów anemii stąd czerwone plamy na języku i pieczenie czy ból powinny skłonić do wykonania podstawowych badań krwi (m.in. morfologii, ferrytyny, TIBC, żelaza, transferyny, B12, kwasu foliowego) wykluczających lub potwierdzających taką przyczynę. Czerwone plamy na języku i pieczenie towarzyszą również językowi geograficznemu. W schorzeniu charakterystyczny jest miejscowy zanik brodawek smakowych z rumieniowatymi zmianami otoczonymi białą obwódką. Występuje też ból, pieczenie i problemy w wyczuwaniem smaku potraw.  

Co powoduje czarne plamy na języku?

Czarne plamy na języku czasami zwane również (w bardziej zaawansowanym stadium) językiem włochatym lub pseudowłochatym mogą mieć wiele różnych przyczyn, w tym wspomniane wcześniej zaniedbania higieny. Wśród innych wymienia się:

• alkoholizm,
• nikotynizm,
• spożywanie kawy/ herbaty w dużych ilościach,
• obniżenie odporności (cukrzyca, nowotwory),
• podeszły wiek,
• awitaminoza B,
• choroby genetyczne,
• terapie przeciwnowotworowe,
• nadużywanie płukanek do ust zawierających substancje utleniające,
• leki (np. z bizmutem, glikokortykosteroidy, antybiotyki, leki przeciwpsychotyczne),
• problemy z przeżuwaniem.

Czarne plamy na języku, czasem widoczne jako włochaty nalot wynikają z nagromadzenia keratyny oraz produkowanych przez bakterie na języku porfiryn. Przyczyną są problemy z rogowaceniem brodawek nitkowatych, co sprzyja ich wydłużaniu i rozwojowi bakterii pomiędzy nimi. Zwykle czarnym plamom na języku nie towarzyszą inne objawy, jednak długotrwałe zaniechanie leczenia problemu skutkuje uczuciem ciała obcego na języku, odruchem wymiotnym, nudnościami, zaburzeniami mówienia, jedzenia i odczuwania smaku potraw, a także pieczeniem języka i halitozą. Czasem czarne plamy na języku są skutkiem stosowania leków, w tym antybiotyków (neomycyna, penicylina, doksycyklina), glikokortykosteroidów, leków z bizmutem, fenytoiny, leków przeciwpsychotycznych. W chorobie Adisona (pierwotna niedoczynność kory nadnerczy – brak kortyzolu) dochodzi do nadprodukcji ACTH i hormonu stymulującego melanocyty do produkcji melaniny odpowiedzialnej za hiperpigmentację błon śluzowych (również języka) oraz skóry. Czasem na języku pojawiają się pigmentowane brodawki grzybowate języka. Zwykle dotyczą one młodych dorosłych między 20. a 30. r.ż, a czasem również dzieci. Hiperpigmentacja dotyczy wszystkich lub części brodawek grzybowatych części grzbietowej języka i wynika z obecności melaniny w makrofagach. Plamy mogą przyjmować barwę czerwoną, różową lub czarną. Czarne, brązowawe lub szarawe zmiany na języku i śluzówce jamy ustnej stwierdza się również w czerniaku złośliwym (melanoma malignum). Ta postać czerniaka występuje stosunkowo rzadko, ale jest bardzo agresywna i późno diagnozowana, co nierzadko uniemożliwia wyleczenie.

Plamy na języku, mimo że często niebolesne, powinny skłonić do wizyty u specjalisty. Większość z nich da się cofnąć w prosty sposób (odpowiednia higiena, zmiana diety, ograniczenie papierosów, kawy czy alkoholu), gdy jednak domowe sposoby nie pomagają, konieczna jest głębsza diagnostyka. Pamiętając, że poważne schorzenia języka jak czerniak czy rak potrafią pozostawać przez długi czas w formie utajonej (bezobjawowej i bezbolesnej), należy podchodzić do problemu z należytą powagą.

Mgr Jolanta Pawłowska