Co powoduje zapalenie dwunastnicy? Jak je rozpoznać?

Dwunastnica to początkowy odcinek jelita cienkiego, w którym odbywają się kluczowe etapy trawienia oraz intensywne wchłanianie niezbędnych składników odżywczych, np. żelaza. Jej specjalistyczna wyściółka neutralizuje żrące soki trawienne płynące z żołądka oraz zabezpiecza nas przed szkodliwymi drobnoustrojami. Gdy dochodzi do jej uszkodzenia, rozwija się stan zapalny. Najczęstszymi winowajcami są infekcje bakterią H. pylori, schorzenia autoimmunologiczne (np. celiakia), nadużywanie niektórych leków oraz używki – alkohol i tytoń.

Czym jest zapalenie dwunastnicy?

Zapalenie dwunastnicy to patologiczny proces, w którym dochodzi do uszkodzenia delikatnej błony śluzowej wyścielającej ten narząd. W warunkach fizjologicznych jest ona odporna na działanie kwasu solnego oraz patogenów, jednak pod wpływem silnych czynników drażniących układ odpornościowy inicjuje reakcję obronną, którą odczuwamy właśnie jako stan zapalny. Schorzenie to może przybrać dwie postacie:

• ostre zapalenie dwunastnicy – pojawia się nagle i ma zazwyczaj charakter przejściowy. Regeneracja następuje często samoistnie,
• przewlekłe zapalenie dwunastnicy – to stan długofalowy, w którym objawy utrzymują się lub nawracają przez wiele tygodni. Wiąże się to z dużym ryzykiem powikłań, w tym bolesnych owrzodzeń.

Warto zwrócić szczególną uwagę na zapalenie opuszki dwunastnicy. Opuszka to początkowy, nieco poszerzony odcinek jelita, który znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie żołądka. Ze względu na swoje położenie jest ona nieustannie narażona na kontakt z kwaśną treścią pokarmową, co sprawia, że to właśnie w tym miejscu najczęściej dochodzi do rozwoju stanów zapalnych i zmian o charakterze nadżerek. Ponadto bardzo częstym problemem jest współwystępowanie zapalenia żołądka i dwunastnicy, ponieważ oba narządy są wystawione na działanie tych samych czynników drażniących.

Najczęstsze przyczyny zapalenia dwunastnicy

Zapalenie dwunastnicy rzadko pojawia się bez wyraźnego powodu – zazwyczaj jest to odpowiedź układu odpornościowego na konkretny czynnik, który uszkadza ochronną barierę błony śluzowej. 

Bakteria Helicobacter pylori

Szacuje się, że nosicielami Helicobacter pylori jest od 50% do 75% populacji na świecie. Patogen uszkadza błonę śluzową żołądka i dwunastnicy, zwiększając ryzyko stanu zapalnego oraz choroby wrzodowej. Do zakażenia dochodzi głównie drogą pokarmową – przez skażoną wodę, żywność lub kontakt ze śliną chorego.

Zapalenie dwunastnicy mogą wywołać także inne patogeny, w tym:

• bakterie, np. Tropheryma whipplei,
• wirusy, np. z rodziny Herpes,
• grzyby, np. Candida,
• pasożyty, np. pierwotniaki Giardia intestinalis.

Procesy autoimmunologiczne

Do zapalenia dwunastnicy mogą prowadzić również choroby autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki organizmu. Jednym z najważniejszych przykładów jest celiakia, czyli trwała nietolerancja glutenu prowadząca do uszkodzenia kosmków jelitowych. Zmiany zapalne w dwunastnicy mogą pojawiać się również w przebiegu nieswoistych schorzeń zapalnych jelit, np. choroby Leśniowskiego-Crohna.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)

Nadużywanie NLPZ, takich jak ibuprofen, aspiryna czy naproksen, może odpowiadać za rozwój zapalenia żołądka i dwunastnicy. Leki te blokują syntezę prostaglandyn – związków niezbędnych do produkcji śluzu chroniącego ściany żołądka i jelit, przez co może dojść do ich podrażnienia kwasem solnym. Ryzyko wzrasta szczególnie u osób po 65. roku życia oraz u pacjentów przyjmujących leki przez dłuższy czas.

Inne czynniki drażniące

Jednym z czynników uszkadzających śluzówkę przewodu pokarmowego jest alkohol, który może niszczyć komórki nabłonka i nasilać istniejące już procesy zapalne. Inne przyczyny to m.in.:

• nadmiar kwasu żołądkowego – jeśli przedostanie się do dwunastnicy, prowadzi do chemicznego „wypalania” jej wyściółki,
• choroba refluksowa przełyku – może powodować stany zapalne rozprzestrzeniające się wzdłuż całego przewodu pokarmowego,
• palenie papierosów – obecne w nich składniki drażnią układ pokarmowy, nasilają stany zapalne i utrudniają gojenie się ran,
• częste spożywanie bardzo ostrych potraw i dużych ilości kofeiny.

Jak rozpoznać zapalenie dwunastnicy? Objawy charakterystyczne

Choroba może przebiegać całkowicie bezobjawowo, z łagodnymi symptomami lub w postaci nagłych ataków silnych dolegliwości. Objawy zapalenia dwunastnicy bywają niespecyficzne i mogą przypominać inne schorzenia przewodu pokarmowego. Do najbardziej typowych należą:

• ból w nadbrzuszu – uporczywe pieczenie lub ssanie, które zmniejsza się bezpośrednio po posiłku,
• dyskomfort trawienny – wzdęcia, uczucie nadmiernego napięcia oraz pełności w nadbrzuszu,
• nudności i wymioty pojawiające się okresowo,
• biegunki,
• objawy ogólnoustrojowe – zmęczenie, brak apetytu, osłabienie.

W zaawansowanych stadiach, gdy zapalenie żołądka i dwunastnicy prowadzi do głębokich nadżerek, może dojść do niebezpiecznego krwawienia z przewodu pokarmowego. Towarzyszące mu objawy to smoliste stolce lub wymioty przypominające fusy z kawy.

Objawy ostrego zapalenia dwunastnicy

Ostra postać choroby uderza nagle i gwałtownie, ale zazwyczaj ma charakter krótkotrwały i mija po wyeliminowaniu czynnika drażniącego. Dominują silne nudności, wymioty i biegunka, które stanowią bezpośrednie zagrożenie odwodnieniem. Ostrej fazie może towarzyszyć również wysoka gorączka przekraczająca 39°C oraz przeszywający ból w nadbrzuszu.

Przewlekłe zapalenie dwunastnicy – objawy

O przewlekłym zapaleniu dwunastnicy mówimy wtedy, gdy objawy utrzymują się lub regularnie wracają przez kilka miesięcy. Długofalowe drażnienie błony śluzowej prowadzi do powikłań, takich jak:

• powstawanie wrzodów – to otwarte, bolesne rany na śluzówce przewodu pokarmowego,
• niedobory żywieniowe – uszkodzona dwunastnica traci zdolność efektywnego wchłaniania składników odżywczych, przede wszystkim żelaza. Jego niedobór prowadzi do rozwoju niedokrwistości (anemii),
• zaburzenia rozwoju u dzieci – przewlekłe zapalenie dwunastnicy u najmłodszych może objawiać się brakiem przyrostu masy ciała lub jej gwałtownym spadkiem.

Diagnostyka zapalenia dwunastnicy

Podstawowym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce zapalenia dwunastnicy jest gastroskopia. Polega na wprowadzeniu przez przełyk giętkiego przewodu z kamerą, co pozwala lekarzowi ocenić stan błony śluzowej, w tym obecność zaczerwienienia, obrzęków, nadżerek, krwawień czy owrzodzeń. Inne przydatne badania to m.in.:

• biopsja – podczas gastroskopii lekarz pobiera wycinek tkanki, który jest następnie poddawany analizie. To pozwala wykryć nacieki komórek zapalnych czy zmiany w strukturze kosmków jelitowych,
• badania w kierunku H. pylori – należą do nich np. test ureazowy wykonywany na wycinku pobranym podczas gastroskopii, test oddechowy czy oznaczenie antygenów w kale,
• badania krwi – stosowane pomocniczo, pozwalają ocenić poziom żelaza, ogólną morfologię oraz wykryć przeciwciała charakterystyczne dla celiakii.

Leczenie zapalenia dwunastnicy

Proces leczenia zapalenia dwunastnicy jest uzależniony od jego przyczyny. Głównym celem jest wyciszenie stanu zapalnego, złagodzenie objawów oraz zapobieganie powikłaniom. W zależności od źródła choroby wykorzystywane są następujące metody:

• eradykacja H. pylori – w Polsce standardem jest tzw. terapia poczwórna, łącząca związki bizmutu, antybiotyki i leki osłonowe,
• zobojętnianie środowiska żołądka – leki hamujące wydzielanie kwasu solnego zmniejszają kwasowość treści pokarmowej, co ułatwia regenerację śluzówki,
• eliminacja czynników wyzwalających – np. odstawienie leków z grupy NLPZ, rezygnacja z alkoholu czy nikotyny,
• terapia chorób podstawowych – przykładowo, jeśli zapalenie dwunastnicy wynika z celiakii, jedyną skuteczną metodą jest dieta bezglutenowa.

Dieta przy zapaleniu dwunastnicy

Dieta przy zapaleniu dwunastnicy powinna zmniejszać podrażnienie błony śluzowej i odciążać układ pokarmowy. Zaleca się spożywanie 5-6. mniejszych posiłków dziennie zamiast kilku obfitych porcji. Dzięki temu dwunastnica nie jest jednorazowo obciążana dużą ilością treści pokarmowej. Ostatni posiłek warto zjeść co najmniej 3 godziny przed snem, aby ograniczyć nocne wydzielanie kwasu żołądkowego.

W okresie zaostrzenia objawów czasowo można stosować dietę BRAT, opartą na bananach, ryżu, musie jabłkowym i jasnym pieczywie. Stopniowo jadłospis należy rozszerzać o kolejne produkty – przede wszystkim gotowane, duszone lub pieczone bez dużej ilości tłuszczu. W poniższej tabelce zestawione są produkty lekkostrawne, polecane w diecie przy zapaleniu dwunastnicy.

Z jadłospisu powinny zniknąć produkty, które stymulują wydzielanie soków trawiennych lub bezpośrednio drażnią tkankę, np.:

• ostre przyprawy,
• kwaśne produkty – cytrusy, przetwory pomidorowe,
• źródła kofeiny – kawa, mocna herbata,
• potrawy ciężkostrawne – tłuste, smażone,
• alkohol.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz