Cukrzyca – czym jest ta choroba? Typy, objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie i powikłania

Cukrzyca potrafi rozwijać się niemal bezobjawowo. Nie zawsze zaczyna się od ogromnego pragnienia, częstych wizyt w toalecie czy nagłego spadku masy ciała. Czasem pierwszym sygnałem jest nieprawidłowy wynik rutynowego badania, pogorszenie ostrości widzenia albo rana, która długo się goi. Sprawdź, jakie są typy tej choroby, jak się ją diagnozuje i z jakimi powikłaniami może się wiązać. 

Czym jest cukrzyca?

Cukrzyca jest chorobą, która charakteryzuje się obecnością zaburzeń metabolicznych. Ich wspólną cechą jest utrzymujące się zbyt wysokie stężenie glukozy we krwi, czyli hiperglikemia. Problem może wynikać z braku insuliny, niewystarczającej produkcji tego hormonu albo z tego, że komórki organizmu reagują na niego słabiej, niż powinny.

Glukoza jest jednym z najważniejszych źródeł energii. Trafia do krwi głównie po strawieniu węglowodanów, ale organizm potrafi ją również wytwarzać i magazynować. Aby mogła przejść z krwi do wielu komórek, potrzebna jest insulina produkowana przez komórki beta trzustki.

Można ją porównać do klucza otwierającego komórkom dostęp do paliwa. Gdy insuliny brakuje lub „zamek” przestaje prawidłowo na nią reagować, glukoza pozostaje we krwi. Przez pewien czas organizm może próbować wyrównać sytuację, produkując więcej insuliny. Z czasem mechanizm ten może jednak okazać się niewystarczający.

Jednorazowy wzrost glikemii nie zawsze oznacza cukrzycę. Stężenie glukozy może przejściowo zwiększyć się podczas choroby, silnego stresu fizjologicznego albo stosowania niektórych leków. 

Jakie są typy cukrzycy?

Podział na typy nie jest wyłącznie medyczną etykietą. Od przyczyny choroby zależą sposób leczenia, tempo rozwoju objawów i zakres dodatkowych badań.

Cukrzyca typu 1

Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną. Układ odpornościowy błędnie rozpoznaje komórki beta trzustki jako zagrożenie i stopniowo je niszczy. W efekcie organizm traci zdolność wytwarzania insuliny w ilości potrzebnej do życia.

Objawy mogą pojawić się gwałtownie, w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. Cukrzyca typu 1 często rozpoczyna się u dzieci i młodzieży, ale może zostać rozpoznana w dowolnym wieku – także u osoby dorosłej lub starszej. Nie jest skutkiem jedzenia słodyczy, nadwagi ani braku ruchu. Każda osoba z tym typem choroby wymaga leczenia insuliną.

U części dorosłych proces autoimmunologiczny przebiega wolniej. Taka postać jest niekiedy określana jako LADA (ang. Latent Autoimmune Diabetes in Adults – powoli rozwijająca się cukrzyca autoimmunologiczna u dorosłych). Początkowo może przypominać cukrzycę typu 2, dlatego przy nietypowym przebiegu lekarz może zlecić oznaczenie autoprzeciwciał i peptydu C, który pośrednio pomaga ocenić własną produkcję insuliny.

Cukrzyca typu 2

Cukrzyca typu 2 stanowi ponad 95% przypadków cukrzycy. Początkowo dominującym problemem jest zwykle insulinooporność, czyli osłabiona odpowiedź tkanek na insulinę. Trzustka próbuje ją kompensować, produkując więcej hormonu, jednak z czasem jej możliwości mogą się wyczerpywać. 

Ten typ często rozwija się bez wyraźnych objawów. Występuje głównie u dorosłych, ale coraz częściej diagnozuje się ją również u młodzieży i młodych dorosłych.

Cukrzyca ciążowa

Cukrzyca ciążowa to zaburzenie gospodarki węglowodanowej po raz pierwszy rozpoznane podczas ciąży. Najczęściej nie daje charakterystycznych objawów i jest wykrywane w ramach badań przesiewowych.

W ciąży fizjologicznie pojawia się insulinooporność. Jeśli trzustka nie jest w stanie odpowiednio zwiększyć produkcji insuliny, stężenie glukozy staje się zbyt wysokie. Po porodzie wyniki często wracają do normy, jednak przebyta cukrzyca ciążowa może zwiększać ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 w przyszłości.

Inne, rzadsze typy cukrzycy

Hiperglikemia może być również skutkiem chorób trzustki, zaburzeń hormonalnych, wad genetycznych lub działania leków, między innymi glikokortykosteroidów i niektórych terapii przeciwnowotworowych. Do rzadkich postaci należą cukrzyce monogenowe, które wynikają z mutacji pojedynczego genu i często występują rodzinnie. Prawidłowe określenie typu choroby jest istotne, ponieważ może zmienić sposób leczenia.

Jakie są objawy cukrzycy?

Według danych International Diabetes Federation w 2024 roku z cukrzycą żyło około 3,1 mln dorosłych Polaków w wieku 20–79 lat. Szacuje się, że niemal 19% z nich nie wiedziało o chorobie. 

Dolegliwości zależą od wysokości glikemii, czasu trwania choroby i jej typu. W cukrzycy typu 1 mogą narastać bardzo szybko. W typie 2 bywają łagodne, niespecyficzne albo przez wiele lat nie występują wcale.

Do możliwych objawów należą:

• częste oddawanie dużych ilości moczu, także w nocy, silne pragnienie oraz suchość w ustach,
• zwiększony apetyt połączony z niezamierzonym chudnięciem, osłabienie, senność i przewlekłe zmęczenie,
• pogorszenie ostrości widzenia, nawracające infekcje dróg moczowych lub okolic intymnych, wolniejsze gojenie ran, mrowienie albo drętwienie dłoni i stóp.

Częste oddawanie moczu wynika z tego, że przy wysokiej glikemii nerki próbują usunąć nadmiar glukozy. Woda podąża za nią, co zwiększa ilość moczu i może prowadzić do odwodnienia oraz pragnienia. Organizm może jednocześnie zacząć wykorzystywać zapasy tłuszczu i białka, dlatego mimo większego apetytu masa ciała spada.

U dzieci sygnałem może być ponowne moczenie nocne po okresie prawidłowego kontrolowania pęcherza. U dorosłych pierwszym objawem bywa trudne do wyjaśnienia osłabienie, nawracająca grzybica lub przejściowe „zamglone” widzenie.

Jakie są przyczyny cukrzycy?

Nie istnieje jedna przyczyna wspólna dla wszystkich typów choroby. Cukrzyca typu 1 rozwija się na podłożu autoimmunologicznym u osób z określoną podatnością genetyczną. W procesie mogą uczestniczyć czynniki środowiskowe, ale choroba nie jest wynikiem stylu życia i obecnie nie znamy skutecznej metody jej zapobiegania.

W cukrzycy typu 2 znaczenie ma współdziałanie predyspozycji genetycznych, wieku, rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, aktywności fizycznej, sposobu żywienia i innych czynników metabolicznych. Nie jest to zatem po prostu „choroba od cukru”. Regularne spożywanie wysokoenergetycznych, słabo odżywczych produktów może sprzyjać przyrostowi masy ciała i zaburzeniom metabolicznym, ale nie wyjaśnia wszystkich przypadków. Cukrzyca typu 2 może rozwinąć się również u osoby bez otyłości.

Ryzyko cukrzycy typu 2 zwiększają między innymi:

• nadwaga lub otyłość, zwłaszcza nagromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha, a także mała aktywność fizyczna,
• cukrzyca typu 2 u rodziców lub rodzeństwa, wcześniejsza cukrzyca ciążowa, urodzenie dziecka o dużej masie oraz zespół policystycznych jajników,
• nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, choroby sercowo-naczyniowe, stan przedcukrzycowy, nieprawidłowa dieta, palenie tytoniu i starszy wiek,

Jak diagnozuje się cukrzycę?

Podstawą rozpoznania są badania krwi wykonane w laboratorium. Wynik z domowego glukometru może zwrócić uwagę na problem, ale sam nie powinien służyć do postawienia diagnozy.

Stosuje się cztery główne kryteria:

• glukoza w osoczu krwi żylnej na czczo wynosząca co najmniej 126 mg/dl, czyli 7,0 mmol/l,
• glukoza po dwóch godzinach doustnego testu obciążenia 75 g glukozy, czyli OGTT, wynosząca co najmniej 200 mg/dl, czyli 11,1 mmol/l,
• hemoglobina glikowana HbA1c wynosząca co najmniej 6,5%, czyli 48 mmol/mol, oznaczona wystandaryzowaną metodą laboratoryjną,
• przygodna glikemia wynosząca co najmniej 200 mg/dl, czyli 11,1 mmol/l, u osoby z typowymi objawami hiperglikemii lub przełomem hiperglikemicznym.

Jeśli pacjent nie ma jednoznacznych objawów ani bardzo wysokiej glikemii, nieprawidłowy wynik zazwyczaj trzeba potwierdzić drugim oznaczeniem. Może to być powtórzenie tego samego badania lub wykonanie innego testu diagnostycznego.

Glukoza na czczo

Podstawowe badanie glukozy wykonuje się po co najmniej ośmiu godzinach bez przyjmowania kalorii. Można pić wodę. To proste i powszechnie dostępne oznaczenie pokazuje stężenie glukozy w konkretnym momencie.

Wynik od 100 do 125 mg/dl wskazuje na nieprawidłową glikemię na czczo, zaliczaną do stanu przedcukrzycowego. Wynik nie powinien być oceniany w oderwaniu od pozostałych informacji o pacjencie.

Doustny test obciążenia glukozą – OGTT

OGTT (ang. Oral Glucose Tolerance Test) pozwala sprawdzić, jak organizm radzi sobie z określoną dawką glukozy. Po pobraniu krwi na czczo pacjent wypija roztwór zawierający 75 g glukozy, a kolejne oznaczenie wykonuje się po dwóch godzinach. Test może wykryć zaburzenia, które nie są widoczne w samej glikemii na czczo.

Aby wynik był miarodajny, badania nie należy poprzedzać głodówką ani nagłym ograniczaniem węglowodanów. W trakcie testu należy pozostać w spoczynku i nie jeść. Osobne zasady interpretacji stosuje się w diagnostyce cukrzycy ciążowej.

Hemoglobina glikowana HbA1c

HbA1c odzwierciedla przeciętne stężenie glukozy z poprzednich około dwóch–trzech miesięcy. Nie wymaga pozostawania na czczo i jest wykorzystywana zarówno do diagnostyki, jak i oceny skuteczności leczenia.

Na jej wartość mogą jednak wpływać stany zmieniające czas życia krwinek czerwonych, niektóre niedokrwistości, hemoglobinopatie, niedawna utrata krwi, transfuzja, ciąża czy zaawansowana choroba nerek. W takich sytuacjach lekarz może oprzeć diagnostykę na pomiarach glukozy.

Jak leczy się cukrzycę?

Celem leczenia nie jest wyłącznie uzyskanie prawidłowego stężenia cukru we krwi. Terapia ma ograniczać objawy, zapobiegać nagłym wahaniom glikemii oraz zmniejszać ryzyko zawału serca, udaru mózgu, niewydolności serca, choroby nerek, utraty wzroku i uszkodzenia nerwów. Plan powinien uwzględniać typ cukrzycy, wiek, styl życia, choroby współistniejące, ryzyko hipoglikemii oraz możliwości i preferencje pacjenta.

Leczenie cukrzycy typu 1

Podstawą jest insulina podawana w kilku wstrzyknięciach na dobę albo za pomocą pompy insulinowej. Dawki dostosowuje się między innymi do posiłków, aktywności, aktualnej glikemii, choroby i indywidualnej wrażliwości na insulinę.

Coraz większą rolę odgrywają systemy ciągłego monitorowania glukozy, czyli CGM, oraz pompy współpracujące z sensorem. Technologie te nie zastępują edukacji, ale mogą ułatwiać dobór dawek, ostrzegać przed niedocukrzeniem i pokazywać kierunek zmian glikemii.

Leczenie cukrzycy typu 2

Podstawą terapii są indywidualnie dobrany sposób żywienia, aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, niepalenie tytoniu i – gdy jest to wskazane – redukcja masy ciała. Nie istnieje jedna obowiązkowa „dieta cukrzycowa”. Plan powinien być możliwy do utrzymania, dostarczać warzyw, błonnika, produktów jak najmniej przetworzonych i odpowiedniej ilości białka, a ograniczać napoje słodzone oraz nadmiar produktów wysoko przetworzonych. 

Leki dobiera się obecnie nie tylko według wartości HbA1c. Znaczenie mają: obecność choroby sercowo-naczyniowej, niewydolności serca, przewlekłej choroby nerek i otyłości. Stosuje się między innymi: metforminę, inhibitory SGLT2, agonistów receptora GLP-1, leki z grupy DPP-4, pochodne sulfonylomocznika oraz insulinę. Niektóre inhibitory SGLT2 i leki inkretynowe mogą przynosić korzyści sercowo-naczyniowe lub nerkowe niezależnie od samego obniżenia HbA1c. U pacjentów z bardziej zaawansowaną postacią tej choroby wskazana może być przyjmowanie insuliny.

Jakie powikłania powoduje cukrzyca?

Ryzyko powikłań zależy m.in. od czasu trwania choroby, kontroli glikemii, ciśnienia tętniczego, stężenia lipidów, palenia tytoniu i funkcji nerek. Właściwe leczenie oraz regularne badania mogą wiele z nich opóźnić lub im zapobiec.

Do najważniejszych powikłań cukrzycy należą:

• hipoglikemia – zwykle związana z insuliną lub niektórymi lekami. Może powodować drżenie, poty, silny głód, kołatanie serca i zaburzenia koncentracji, a w ciężkich przypadkach utratę przytomności lub drgawki,
• ostre stany hiperglikemiczne – cukrzycowa kwasica ketonowa i hiperglikemiczny stan hiperosmolarny, które wymagają pilnego leczenia szpitalnego,
• choroby serca i naczyń – m.in. miażdżyca, zawał serca, udar, niewydolność serca i choroba tętnic kończyn dolnych,
• uszkodzenie nerek – rozwijające się często bezobjawowo i mogące prowadzić do przewlekłej choroby nerek,
• retinopatia cukrzycowa – uszkodzenie naczyń siatkówki, które może pogarszać wzrok,
• neuropatia i stopa cukrzycowa – uszkodzenie nerwów może powodować ból, mrowienie lub utratę czucia, a w połączeniu z gorszym ukrwieniem sprzyja trudno gojącym się ranom.

Regularne kontrole powinny obejmować nie tylko HbA1c, lecz także ciśnienie tętnicze, lipidogram, funkcję nerek, badanie moczu, ocenę stóp i badania okulistyczne. Zakres i częstotliwość badań ustala się indywidualnie.

Autor: Marta Drzazga

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela