Niedobór kolagenu – objawy. Jak rozpoznać pierwsze znaki?   

Kolagen to jedno z podstawowych białek budulcowych ludzkiego organizmu. Niedobory kolagenu odbijają się przede wszystkim na zdrowiu skóry, włosów i paznokci, jednak istnieje szereg poważniejszych zmian wywołanych brakiem tego białka. Jakie mogą być objawy braku kolagenu? Kogo może dotyczyć? Czy kolagen naprawdę jest nam niezbędny, a jeżeli tak to do czego?

Niedobór kolagenu – czym jest kolagen?

Kolagen to białko strukturalne zbudowane z 3 łańcuchów aminokwasów (m.in. glicyny, proliny, hydroksyproliny i hydroksylizyny) tworzących strukturę skręconej helisy. Jest elementem budulcowym tkanek (stanowi 30 % wszystkich białek człowieka), a jego synteza zachodzi głównie w fibroblastach. Wyróżnia się aż 28 (niektóre źródła podają 29) rodzajów kolagenu, z czego najliczniej występujące w ciele człowieka to kolagen I, II, III i IV, a dominującym jest typ I stanowiący nawet 90% całego kolagenu obecnego w organizmie. Kolagen charakteryzuje się dużą elastycznością, plastycznością oraz odpornością na czynniki zewnętrzne. W zależności od typu białko to zajmuje odmienne miejsca i spełnia różne funkcje w organizmie:

• typ I – najpowszechniejszy; buduje skórę, tkankę podskórną, kości, ścięgna, tkankę bliznowatą,
• typ II – chrząstki stawowe,
• typ III – pochodzi z fibroblastów, tworzy włókna tkanki właściwej siateczkowatej (stanowi rusztowanie dla komórek takich narządów jak np. śledziona czy węzły chłonne) oraz blizny,
• typ IV – w błonie podstawnej; odgranicza organy.

Pozostałe typy kolagenu znajdują się w różnych organach ciała ludzkiego i odpowiadają za prawidłowe umocowanie organów, ich prawidłowy kształt i funkcjonowanie.

Kolagen – na co pomaga?

Kolagen jest przede wszystkim białkiem budulcowym, jednak jego funkcje wskazują na szerokie występowanie tego białka w organizmie. Odpowiada przede wszystkim za:

• utrzymanie elastyczności, zdrowego wyglądu i kondycji skóry poprzez utrzymanie nawilżenia i stymulację procesów odnowy komórkowej,
• ochronę narządów wewnętrznych,
• budowę skóry, ścięgien, kości, chrząstek, zębów, rogówki oka, żył i tętnic,
• zapobiegnie wnikania toksyn i drobnoustrojów do organizmu,
• działanie stymulujące i protekcyjne na komórki chrząstki – nadaje jej odporność na rozciąganie,
• stymulowanie regeneracji tkanek – przyspiesza gojenie ran, tworzy blizny,
• produkcję mazi stawowej,
• zmniejszenie stanu zapalnego i bólów pochodzenia reumatycznego,
• zwiększenie gęstość kości przez wpływ na wchłanianie składników mineralnych.

Na syntezę kolagenu wpływają takie czynniki jak:

• wiek,
• płeć,
• promieniowanie słoneczne,
• hormony,
• urazy,
• choroby genetyczne,
• niedobory w diecie,
• temperatura (niekorzystnie działa zarówno zbyt wysoka jak i zbyt niska),
• kosmetyki,
• dym tytoniowy, alkohol, dieta bogatowęglowodanowa,
• ograniczenie spożycia wody.

Niedobór kolagenu – przyczyny

Niektóre przyczyny niedoboru kolagenu w ciele człowieka to:

• choroby genetyczne – kolagenozy, zespół Ehlersa- Danlosa, wrodzona łamliwość kości,
• niedobory żywieniowe – braki witamin (wit. A, C, E) minerałów (miedź, cynk) oraz białka w diecie,
• narażenie na czynniki zewnętrzne takie jak temperatura, promieniowanie UV,
• hormony (insulina, hormony tarczycy, estrogeny),
• nieodpowiednie nawilżenie,
• dieta bogata w węglowodany,
• używki (papierosy, alkohol),
• wiek,
• urazy (uprawianie sportów silnie obciążających układ kostno-stawowy, wypadki),
• niedostosowanie kosmetyków do wieku i rodzaju skóry.

Z wiekiem synteza kolagenu spada. Najbardziej efektywną syntezę kolagenu obserwuje się u dzieci, u których białko podlega ciągłej wymianie. Z wiekiem nawyki żywieniowe, narażenie na czynniki zewnętrzne, hormony (spadek estrogenów w okresie menopauzy) oraz choroby, sprawiają, że synteza kolagenu znacznie się zmniejsza, by zatrzymać się około 60 r. ż. W genetycznych schorzeniach dochodzi do zaburzeń syntezy kolagenu, przez co nie ma on takiej odporności i elastyczności.

Zespół Ehlersa-Danlosa charakteryzuje się nadmierną ruchomością stawów i rozciągliwością skóry powodując zwiększona podatność na urazy. Choroba obejmuje również inne tkanki organizmu osłabiając serce i naczynia krwionośne, uszkadzając narządy wewnętrzne, układ ruchu oraz zmysły (zaburzenia słuchu i wzroku).

Wrodzona łamliwość kości objawia się natomiast zwiększoną podatnością układu kostno-stawowego na urazy, bez innej przyczyny.

Paradoksalnie również niedobory pokarmowe mogą stanowić ważne źródło problemów z syntezą kolagenu. Aminokwasy budujące kolagen są egzogenne stąd konieczne jest dostarczenie ich w diecie. Podobnie jest z witaminą C, której obecność jest niezbędna do prawidłowej syntezy kolagenu.

Niedobór kolagenu – objawy

Niedobory kolagenu dotyczą głównie osób starszych. Wpływają na to zarówno zmiany hormonalne (spadek estrogenów u kobiet po menopauzie) jak i naturalnie zahamowanie procesów syntezy kolagenu po 60. roku życia. U dzieci procesy syntezy białka zachodzi w sposób ciągły pozwalając na sukcesywna wymianę „zużytego” białka kolagenowego. Pierwsze skutki niedoboru kolagenu w organizmie manifestują się jako:

• utrata elastyczności i jędrności skóry; pojawiają się zmarszczki,
• osłabienie i łamliwość paznokci i włosów; wypadanie włosów,
• tendencja do złamań – zmniejszenie mineralizacji kości i wzrost ich kruchości,
• bóle kostno-stawowe; sztywność stawów, zmiany zwyrodnieniowe,
• trudności w poruszaniu (spowodowane bólem i sztywnością),
• wydłużenie czasu gojenia ran,
• problemy z koncentracją, nauką,
• zmęczenie, depresja,
• niedokrwistość hemolityczna,
• problemy ze wzrokiem i słuchem.

Objawy niedoboru kolagenu w organizmie związane są ściśle z jego lokalizacją w poszczególnych strukturach organizmu. Pierwsze objawy związane są ze skórą i włosami, a następnie dotykają kości i stawów. Jest to związane z największym udziałem kolagenu typu I obecnego w skórze, kościach i chrząstkach. Ważne jest zapobieganie brakom kolagenu, ponieważ długotrwałe niedobory mogą prowadzić do spadku wydajności ruchowej, problemów ze zmysłami oraz ogólnego osłabienia organizmu, a nawet indukować symptomy poważniejszych schorzeń jak osteoporoza czy choroba zwyrodnieniowa.

Niedobór kolagenu u dzieci może być wynikiem ciężkich schorzeń genetycznych jak wrodzona łamliwość kości czy zespół Ehlersa-Danlosa. Oba schorzenia są nieuleczalnymi jednostkami chorobowymi obniżającymi znacznie jakość życia pacjenta i wymagającymi ciągłych wizyt i leczenia objawowego.

Innym problemem, którego skutkiem jest niedobór kolagenu u dzieci jest problem niedożywienia oraz dieta bogata w węglowodany. Maluchy i nastolatkowie często miewają problemy ze zjadaniem regularnie posiłków, przez co ciało nie dostaje niezbędnych do syntezy kolagenu składników jakim są aminokwasy. Często niedobory wieku dziecięcego spowodowane są zastosowaną dietą wegańską czy wegetariańską, co pozbawia organizm produktów pochodzenia zwierzęcego, najbogatszych w niezbędny kolagen. Również niedobory witaminowe (wit. C) i mineralne wpływają negatywnie na ilość kolagenu w tkankach.     

Niedobór kolagenu – jak uzupełnić?

Wśród sposobów radzenia sobie z niedoborami kolagenu przede wszystkim zaleca się wprowadzenie do diety produktów bogatych we wspomniane białko. Zaleca się spożywanie produktów takich jak: galarety i wywary zwierzęce, ryby morskie (dorsz, sardynki), galaretki owocowe, podroby i skórki zwierzęce. Syntezę kolagenu wspomagają też jajka (zawierają prolinę – jeden z głównych aminokwasów budujących kolagen). Produkty roślinne nie zawierają kolagenu, mogą jednak działać stymulująco na syntezę kolagenu, gdyż ich składnikami są witaminy antyoksydacyjne i wspierające syntezę kolagenu jak A, C i E oraz minerały np. miedź, cynk. Warto wzbogacić zatem dietę w produkty bogate w te witaminy jak cytrusy, papryka czy warzywa zielone, ale też orzechy i nasiona oraz produkty pełnoziarniste zawierające minerały niezbędne w syntezie kolagenu.

Ostatnio modne stało się uzupełnianie niedoborów kolagenu suplementacją. Suplementy przyjmują różne formy, zatem pacjent sam może zadecydować o postaci w jakiej przyjmuje kolagen. Oferowane postaci to: tabletki, kapsułki, proszki do rozpuszczania, szoty kolagenowe, kluczowa jednak jest faktyczna dawka kolagenu w preparacie oraz długość stosowania suplementacji (pierwsze efekty mogą być widoczne nawet dopiero po 3 miesiącach, stąd nie należy oczekiwać natychmiastowych efektów zaraz po spożyciu pierwszej dawki).

Warto zwrócić uwagę na składniki jakie zawiera suplement jak: forma kolagenu (hydrolizowany kolagen szybciej dostaje się do tkanek), dodatki w postaci witaminy C, siarczanu chondroityny czy kwasu hialuronowego, ułatwiające syntezę i wspomagające działanie kolagenu. Pacjent powinien wybrać formę najwygodniejszą dla siebie pamiętając jednak, że tabletki czy kapsułki zawierają nawet kilkakrotnie mniejsze dawki kolagenu niż proszki do rozpuszczania czy szoty kolagenowe.

Inne sposoby na radzenie sobie z niedoborami kolagenu to: unikanie używek (alkohol, papierosy), regularny wysiłek fizyczny, nienarażanie się na gwałtowne zmiany temperatur i działanie promieniowania, ale także odpowiednie nawodnienie organizmu i stosowanie dopasowanych do wieku i skóry kosmetyków. W przypadku schorzeń genetycznych, czy problemów hormonalnych konieczne jest pozostawanie pod opieką specjalisty, który wdrażając leczenie pomaga radzić sobie z uciążliwymi objawami niedoboru kolagenu.

Mgr Jolanta Pawłowska