Rak jelita grubego – objawy skórne. Na co należy zwrócić uwagę?

Rak jelita grubego to trzeci z najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych w Polsce i Europie. Najczęściej kojarzony jest z dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego, jednak w rzadkich przypadkach może dawać także objawy pozajelitowe, w tym zmiany skórne. Warto pamiętać, że większość zmian dermatologicznych ma przyczyny niezwiązane z nowotworem. Jakie objawy powinny zatem wzbudzić czujność?

Rak jelita grubego – przyczyny

Rak jelita grubego rozwija się zwykle stopniowo z komórek błony śluzowej jelita, często na podłożu polipów – niewielkich uwypukleń rosnących do jego wnętrza. Szczególne znaczenie mają polipy gruczolakowe, które mogą z czasem przekształcić się w nowotwór – około 90% przypadków raka pochodzi z gruczolaków.

Rozwój choroby ma charakter wieloczynnikowy i wynika ze współdziałania predyspozycji genetycznych oraz czynników środowiskowych.

Najważniejsze czynniki ryzyka:

• niemodyfikowalne: wiek >50 lat, predyspozycje genetyczne, występowanie raka jelita grubego w rodzinie,
• modyfikowalne: dieta bogata w czerwone i przetworzone mięso, uboga w błonnik, otyłość, mała aktywność fizyczna, palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu,
• choroby współistniejące: przewlekłe zapalenia jelit, cukrzyca typu 2 i insulinooporność.

Obecność czynników ryzyka nie oznacza rozwoju choroby, ale ich kumulacja zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania. Dlatego tak istotne jest zwracanie uwagi na pojawiające się objawy.

Rak jelita grubego – objawy pokarmowe

Pierwsze objawy raka jelita grubego są często niespecyficzne. Wiele z nich przypomina łagodne choroby przewodu pokarmowego, dlatego łatwo je przeoczyć.

Najczęstsze objawy pokarmowe raka jelita grubego:

• zmiana rytmu wypróżnień (biegunki, zaparcia lub ich naprzemienne występowanie),
• zmiana wyglądu stolca (np. cienki, „ołówkowaty”),
• uczucie niepełnego wypróżnienia lub daremne parcie na stolec,
• obecność krwi w stolcu,
• ból brzucha, wzdęcia lub uczucie pełności niezwiązane z posiłkiem.

Ból brzucha może mieć różny charakter i nie zawsze łatwo wskazać jego przyczynę, dlatego wiele osób może zastanawiać się: gdzie boli rak jelita grubego? Jelito grube nie jest jedną lokalizacją – obejmuje trzy główne odcinki: kątnicę, okrężnicę i odbytnicę, a nowotwór może rozwinąć się w każdym z nich. Ból może być rozlany, skurczowy albo zlokalizowany (np. po jednej stronie brzucha lub w jego dolnej części), jednak jego lokalizacja nie jest charakterystyczna dla choroby.

Utrzymujące się lub nasilające objawy wymagają konsultacji lekarskiej.

Rak jelita grubego – objawy skórne

Choć rak jelita grubego najczęściej daje objawy ze strony przewodu pokarmowego, to w rzadkich przypadkach mogą mu towarzyszyć zmiany skórne. 

Objawy skórne raka jelita grubego mogą mieć charakter objawów ogólnoustrojowych, zespołów paraneoplastycznych (paranowotworowych) lub bezpośrednich przerzutów guza do skóry.

Objawy skórne – niedokrwistość

Jedną z najczęściej obserwowanych zmian jest bladość skóry wynikająca z niedokrwistości z niedoboru żelaza. Rozwija się ona w wyniku przewlekłego, często niewidocznego gołym okiem krwawienia z przewodu pokarmowego w okolicy guza.

Bladość może dotyczyć nie tylko skóry twarzy, ale także spojówek i błon śluzowych. Często towarzyszą jej inne objawy, takie jak osłabienie, łatwe męczenie się, zawroty głowy czy duszność przy wysiłku.

Objawy skórne – zespoły paraneoplastyczne

Oprócz objawów pośrednich, takich jak bladość skóry związana z niedokrwistością, w rzadkich przypadkach mogą występować także bardziej charakterystyczne zmiany skórne określane jako zespoły paraneoplastyczne (paranowotworowe).

Są to objawy wynikające z ogólnoustrojowej reakcji organizmu na obecność nowotworu, a nie z bezpośredniego naciekania skóry przez komórki nowotworowe. Objawy na skórze powstają m.in. pod wpływem mediatorów zapalnych, hormonów lub czynników wzrostu produkowanych przez komórki guza. 

Zmiany skórne tego typu mogą nie reagować na standardowe leczenie dermatologiczne, a ich nasilenie bywa związane z aktywnością choroby nowotworowej. W niektórych przypadkach mogą pojawiać się jeszcze przed rozpoznaniem raka, wyprzedzając objawy ze strony przewodu pokarmowego.

Znane jest kilka zespołów paraneoplastycznych, które mogą towarzyszyć rakowi jelita grubego, choć ich częstość jest niewielka, a siła związku z tym konkretnym nowotworem różna:

• zapalenie skórno-mięśniowe (dermatomyositis) – należy do najlepiej opisanych zespołów paraneoplastycznych, które mogą współwystępować także z rakiem jelita grubego; objawia się zmianami rumieniowo-obrzękowymi, najczęściej na powiekach (tzw. objaw okularowy), twarzy oraz grzbietach rąk (zmiany Gottrona), a także osłabieniem mięśni;
  
• objaw Lesera–Trélata – rzadziej opisywany w związku z rakiem jelita; polega na nagłym pojawieniu się licznych brodawek łojotokowych, często z towarzyszącym świądem;
  
• hypertrichosis lanuginosa – pojawienie się cienkich, miękkich, jasnych włosków (delikatnego “meszku”) na twarzy i ciele; zjawisko to może towarzyszyć różnym nowotworom, w tym rakowi jelita grubego – szczególnie u kobiet;
  
• rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans) – polega na nagłym pojawieniu się rozległych przebarwień i pogrubienia skóry, najczęściej w okolicy szyi, pach i pachwin; choć klasycznie jest ono silniej związane z rakiem żołądka, może występować także w przebiegu innych nowotworów przewodu pokarmowego, w tym raka jelita grubego;
  
• erythema gyratum repens – charakterystyczne, szybko szerzące się zmiany rumieniowe o układzie pierścieni lub prążków, często z towarzyszącym świądem; zespół ten najczęściej współistnieje z rakiem płuca, a jego związek z rakiem jelita grubego opisywany jest sporadycznie.

Zespoły paraneoplastyczne występują rzadko i nie są swoiste dla raka jelita grubego. Mogą towarzyszyć także innym chorobom, dlatego same w sobie nie stanowią podstawy do rozpoznania nowotworu. Ich pojawienie się – zwłaszcza jeśli zmiany są nietypowe lub oporne na leczenie – może jednak stanowić sygnał do dalszej diagnostyki.

Objawy skórne – przerzuty

Do najrzadszych postaci zmian skórnych w przebiegu raka jelita grubego należą przerzuty do skóry, które zwykle pojawiają się w bardziej zaawansowanym stadium choroby. Powstają w wyniku rozsiewu komórek nowotworowych i mogą być pierwszym widocznym objawem progresji lub nawrotu choroby.

Zmiany te mogą mieć różnorodny wygląd, co czasami utrudnia ich rozpoznanie. Najczęściej przyjmują postać:

• pojedynczych lub mnogich guzków,
• zmian o zabarwieniu zbliżonym do koloru skóry, różowym lub sinawym,
• rzadziej zmian o charakterze owrzodzeń lub nacieków.

Ze względu na nieswoisty obraz kliniczny, zmiany te wymagają potwierdzenia w badaniu histopatologicznym.

Szczególną postacią przerzutu skórnego jest tzw. guzek siostry Mary Joseph, czyli przerzut nowotworowy do skóry w okolicy pępka. Zwykle ma postać twardej, guzowatej zmiany i jest charakterystyczny przede wszystkim ze względu na swoją lokalizację. Najczęściej opisywany jest w związku z nowotworami jamy brzusznej lub miednicy, w tym rakiem jelita grubego, i zazwyczaj wskazuje na zaawansowane stadium choroby.

Warto podkreślić, że przerzuty skórne w raku jelita grubego występują rzadko, a większość zmian skórnych ma inne, nienowotworowe przyczyny. Jednak każda nowa, nietypowa lub szybko narastająca zmiana na skórze powinna zostać oceniona przez lekarza.

Rak jelita grubego – diagnostyka

Rak jelita grubego często rozwija się bezobjawowo, dlatego duże znaczenie mają badania przesiewowe:

• test na krew utajoną w kale (FIT) wykonywany co 1-2 lata,
• kolonoskopia wykonywana zwykle co 10 lat, szczególnie po 50. roku życia lub wcześniej w przypadku czynników ryzyka.

W przypadku pojawienia się objawów choroby lub nieprawidłowego wyniku testów przesiewowych wykonuje się:

• kolonoskopię z pobraniem wycinków (badanie histopatologiczne stanowi podstawę rozpoznania),
• badania krwi (morfologia oraz CEA – marker przydatny w monitorowaniu leczenia i wykrywaniu nawrotu),
• pomocniczo oznaczenie M2-PK w kale lub test łączony z krwią utajoną,
• badania obrazowe (np. tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny),
• badania molekularne guza w wybranych przypadkach.

Rak jelita grubego – leczenie

Leczenie zależy od stopnia zaawansowania choroby i obejmuje:

• leczenie chirurgiczne (podstawa terapii),
• chemioterapię,
• radioterapię (zwłaszcza w raku odbytnicy),
• leczenie celowane i immunoterapię u wybranych pacjentów.

Rokowanie zależy głównie od stadium choroby – im wcześniejsze rozpoznanie, tym większa szansa na skuteczne leczenie. Plan terapii ustalany jest indywidualnie.

Mgr Marta Filipowska