Jakie są objawy zapalenia ucha środkowego u dzieci? Przyczyny, diagnostyka i leczenie

Zapalenie ucha środkowego jest jedną z częstszych chorób wieku dziecięcego i zazwyczaj rozwija się w przebiegu infekcji górnych dróg oddechowych. Schorzenie może powodować silny ból ucha, gorączkę i przejściowe pogorszenie słuchu. Istotną rolę w rozpoznaniu choroby odgrywa dokładna diagnostyka otolaryngologiczna, obejmująca przede wszystkim badanie otoskopowe. Sprawdź, jakie jeszcze badania są wykonywane.

Czym jest zapalenie ucha środkowego?

Zapalenie ucha środkowego jest jedną z częściej diagnozowanych chorób u dzieci, szczególnie w pierwszych latach życia. Szacuje się, że większość maluchów przynajmniej raz w życiu przechodzi epizod tej choroby, a u części z nich zapalenie ucha może nawracać wielokrotnie. Schorzenie to polega na rozwoju procesu zapalnego w obrębie ucha środkowego, czyli przestrzeni za błoną bębenkową, w której znajdują się kosteczki słuchowe odpowiedzialne za przewodzenie dźwięków.

Ucho środkowe jest połączone z nosogardłem za pomocą trąbki słuchowej, zwanej także trąbką Eustachiusza. Struktura ta odpowiada za wyrównywanie ciśnienia po obu stronach błony bębenkowej oraz za prawidłową wentylację jamy bębenkowej. U dzieci trąbka słuchowa jest krótsza, szersza i przebiega bardziej poziomo niż u dorosłych, co sprzyja łatwiejszemu przedostawaniu się drobnoustrojów z nosa i gardła do ucha środkowego. Z tego powodu nawet zwykła infekcja górnych dróg oddechowych może prowadzić do rozwoju zapalenia ucha.

Zapalenie ucha środkowego może mieć charakter:

• ostry – rozwija się nagle i zwykle towarzyszy infekcji wirusowej lub bakteryjnej górnych dróg oddechowych;
• nawracający – epizody choroby pojawiają się kilkukrotnie w ciągu roku;
• przewlekły – wiąże się z długotrwałym utrzymywaniem się stanu zapalnego lub obecnością płynu w jamie bębenkowej przez wiele tygodni lub miesięcy.

Jakie są przyczyny zapalenia ucha środkowego u dzieci?

Wśród przyczyn zapalenia ucha środkowego można wymienić infekcje górnych dróg oddechowych, takie jak przeziębienie czy zapalenie gardła. W ich przebiegu dochodzi do obrzęku błony śluzowej nosa i nosogardła, co utrudnia prawidłowe funkcjonowanie trąbki słuchowej. W rezultacie dochodzi do zaburzenia wentylacji ucha środkowego i gromadzenia się płynu w jamie bębenkowej. Zastój wydzieliny sprzyja namnażaniu się drobnoustrojów i rozwojowi stanu zapalnego.

Proces zapalny najczęściej wywołują bakterie, wśród których największe znaczenie mają Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae oraz Moraxella catarrhalis. Drobnoustroje te należą do typowych patogenów odpowiedzialnych za zakażenia dróg oddechowych u dzieci. Jednak w wielu przypadkach zapalenie ucha rozwija się początkowo w wyniku infekcji wirusowej, która uszkadza błonę śluzową i ułatwia wtórne nadkażenie bakteryjne.

Istnieje wiele czynników zwiększających ryzyko wystąpienia zapalenia ucha środkowego. Do najważniejszych z nich należą: 

• częste infekcje dróg oddechowych, 
• przebywanie w dużych skupiskach dzieci, np. w żłobku i przedszkolu, 
• kontakt z dymem tytoniowym. Bierne palenie tytoniu może prowadzić do przewlekłego podrażnienia błon śluzowych dróg oddechowych, co sprzyja rozwojowi infekcji,
• czynniki anatomiczne, przerost migdałka gardłowego, popularnie nazywanego trzecim migdałem, może utrudniać drożność trąbki słuchowej i prowadzić do zaburzeń wentylacji ucha środkowego, 
• wady rozwojowe twarzoczaszki, rozszczep podniebienia oraz niektóre choroby genetyczne, 
• obniżona odporność,
• wcześniactwo.

Jak objawia się zapalenie ucha środkowego u dzieci?

Objawy zapalenia ucha środkowego mogą być różne w zależności od wieku malucha, przyczyny choroby oraz stopnia nasilenia procesu zapalnego. 

U starszych dzieci 

Najczęściej pojawia się silny ból ucha, który może mieć charakter pulsujący i nasilać się w pozycji leżącej. Ból ten jest wynikiem wzrostu ciśnienia w jamie bębenkowej spowodowanego gromadzeniem się wydzieliny zapalnej. Dzieci mogą również uskarżać się na uczucie zatkania ucha, pogorszenie słuchu lub szumy uszne. W niektórych przypadkach pojawia się także uczucie pełności w uchu. Objawy te są związane z obecnością płynu w jamie bębenkowej, który utrudnia prawidłowe przewodzenie dźwięków.

U niemowląt i małych dzieci 

Rozpoznanie choroby bywa trudniejsze, ponieważ nie potrafią one jasno opisać swoich dolegliwości. W takich sytuacjach rodzice mogą zauważyć charakterystyczne zmiany w zachowaniu pociechy. Do najczęstszych z nich należą: niepokój, płaczliwość, problemy ze snem oraz zmniejszony apetyt. Dziecko może także pocierać ucho lub ciągnąć za małżowinę uszną, co jest reakcją na odczuwany ból.

Objawy ogólne 

U wielu dzieci pojawia się gorączka, niekiedy przekraczająca 39°C, a także osłabienie i rozdrażnienie. U najmłodszych pacjentów mogą występować również objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty czy biegunka.

W ciężkich przypadkach dochodzi do perforacji błony bębenkowej, czyli jej pęknięcia pod wpływem nagromadzonej wydzieliny. W takiej sytuacji z przewodu słuchowego zewnętrznego może wypływać ropna wydzielina. Charakterystyczne jest to, że po perforacji ból ucha często nagle się zmniejsza, ponieważ dochodzi do obniżenia ciśnienia w jamie bębenkowej.

Na czym polega diagnostyka zapalenia ucha środkowego u dzieci?

Diagnostyka zapalenia ucha środkowego u dzieci opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie lekarskim oraz badaniu otolaryngologicznym. 

Wywiad lekarski 

Lekarz zbiera informacje dotyczące czasu trwania objawów, ich nasilenia oraz ewentualnych wcześniejszych epizodów choroby. Istotne jest również ustalenie, czy dziecko niedawno przechodziło infekcję górnych dróg oddechowych oraz czy w rodzinie występowały podobne problemy zdrowotne.

Otoskopia 

Podstawowym badaniem stosowanym w diagnostyce zapalenia ucha środkowego jest otoskopia. Polega ona na oglądaniu przewodu słuchowego zewnętrznego oraz błony bębenkowej przy użyciu otoskopu. Pozwala to ocenić wygląd błony bębenkowej, jej barwę, napięcie oraz ewentualne zmiany zapalne. W ostrym zapaleniu ucha środkowego błona bębenkowa jest zazwyczaj zaczerwieniona, pogrubiała i uwypuklona. Może także wykazywać ograniczoną ruchomość, co świadczy o obecności płynu w jamie. W przypadku perforacji błony bębenkowej lekarz może zaobserwować otwór w jej obrębie oraz obecność wydzieliny w przewodzie słuchowym.

Coraz częściej w diagnostyce wykorzystuje się także otoskopię pneumatyczną, która umożliwia ocenę ruchomości błony bębenkowej pod wpływem zmiany ciśnienia powietrza. Ograniczona ruchomość błony jest jednym z najważniejszych objawów obecności płynu w uchu środkowym.

Tympanometria

To badanie pozwalające ocenić ciśnienie w jamie bębenkowej oraz elastyczność samej błony. Tympanometria umożliwia wykrycie wysięku w uchu środkowym nawet wtedy, gdy objawy kliniczne są niewielkie. 

Badania audiologiczne 

W niektórych przypadkach wykonuje się także badania audiologiczne, które pozwalają ocenić funkcję słuchu. To szczególnie ważne u dzieci z nawracającymi zapaleniami ucha lub z przewlekłym wysiękiem w jamie bębenkowej. Długotrwałe zaburzenia słuchu mogą bowiem wpływać na rozwój mowy oraz zdolności komunikacyjne malucha.

Badania laboratoryjne 

Mogą być pomocne w sytuacjach, gdy choroba ma ciężki przebieg, utrzymuje się przez dłuższy czas, często nawraca lub gdy istnieje podejrzenie powikłań. W takich przypadkach lekarz może zlecić badania krwi w celu oceny nasilenia procesu zapalnego oraz ogólnego stanu organizmu dziecka.

1. Jednym z podstawowych parametrów jest oznaczenie stężenia białka C-reaktywnego (CRP ilościowo). W przebiegu infekcji wartości CRP wzrastają, co sugeruje intensywny proces zapalny i zwiększa prawdopodobieństwo zakażenia bakteryjnego wymagającego antybiotykoterapii. W łagodniejszych infekcjach lub w przypadku zakażeń wirusowych stężenie CRP zazwyczaj pozostaje niższe.
2. Istotnym badaniem jest także morfologia krwi obwodowej, która pozwala ocenić liczbę leukocytów (białych krwinek) oraz ich poszczególnych frakcji. W bakteryjnym zapaleniu ucha środkowego często obserwuje się leukocytozę, czyli zwiększoną liczbę białych krwinek, zwłaszcza neutrofili. Wynik ten wskazuje na aktywację układu odpornościowego w odpowiedzi na infekcję.
3. U dzieci z nawracającymi zapaleniami ucha środkowego lekarz może również rozważyć ocenę stężenia immunoglobuliny IgG, IgM, IgA. Badanie to pozwala ocenić funkcjonowanie układu odpornościowego i wykryć ewentualne niedobory odporności, które mogą sprzyjać częstym infekcjom dróg oddechowych i powtarzającym się stanom zapalnym ucha środkowego.

Diagnostyka różnicowa 

W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić inne schorzenia powodujące ból ucha, takie jak zapalenie ucha zewnętrznego, urazy przewodu słuchowego czy obecność ciała obcego w uchu. Właściwe rozpoznanie ma istotne znaczenie dla wyboru odpowiedniej metody leczenia.

Jak leczy się zapalenie ucha środkowego u dzieci?

Leczenie zapalenia ucha środkowego zależy od wieku dziecka, nasilenia objawów czy przyczyny choroby. W wielu przypadkach stosuje się leczenie objawowe, które ma na celu złagodzenie bólu i poprawę samopoczucia dziecka.

1. Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe. Lekarz może zalecić krople zmniejszające obrzęk błony śluzowej, co powinno poprawić drożność trąbki słuchowej, oraz antybiotyki po dokładnej ocenie stanu pacjenta.
2. W niektórych przypadkach wykonuje się zabieg polegający na założeniu drenów w błonie bębenkowej. Umożliwiają one odprowadzanie płynu z jamy bębenkowej oraz poprawiają wentylację ucha środkowego.

Możliwe powikłania zapalenia ucha środkowego

Nieleczone zapalenie ucha środkowego może prowadzić do różnych powikłań. Jednym z częstszych jest przewlekły wysięk w jamie bębenkowej, który powoduje przejściowe pogorszenie słuchu. Rzadziej dochodzi do poważniejszych powikłań, takich jak zapalenie wyrostka sutkowatego, uszkodzenie struktur ucha środkowego czy rozprzestrzenienie się infekcji na struktury wewnątrzczaszkowe.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela