Potas – właściwości, badanie, źródła i znaczenie dla zdrowia

Potas (K⁺) jest jednym z najważniejszych elektrolitów organizmu człowieka i głównym kationem wewnątrzkomórkowym. Około 98% całkowitej ilości potasu znajduje się wewnątrz komórek, głównie w mięśniach szkieletowych, jedynie niewielka część występuje w przestrzeni pozakomórkowej, gdzie jego stężenie jest ściśle regulowane. Utrzymanie prawidłowego gradientu potasowego pomiędzy wnętrzem komórki a płynem zewnątrzkomórkowym jest kluczowe dla przewodzenia impulsów nerwowych, skurczu mięśni oraz prawidłowej pracy serca.

Stężenie potasu we krwi zależy przede wszystkim od funkcji nerek, hormonów (szczególnie aldosteronu), równowagi kwasowo-zasadowej oraz podaży tego pierwiastka w diecie. Zarówno niedobór, jak i nadmiar potasu mogą prowadzić do poważnych zaburzeń klinicznych, zwłaszcza tych dotyczących układu nerwowo-mięśniowego i sercowo-naczyniowego.

Właściwości potasu i jego rola w organizmie

Potas jest pierwiastkiem należącym do grupy metali alkalicznych i występuje w organizmie głównie w postaci jonów K⁺. Jego najważniejszą funkcją jest utrzymywanie potencjału błonowego komórek. Różnica stężeń potasu pomiędzy wnętrzem komórki i przestrzenią zewnątrzkomórkową umożliwia powstawanie oraz przewodzenie impulsów elektrycznych w neuronach i komórkach mięśniowych.

Potas uczestniczy w:

• przewodzeniu impulsów nerwowych,
• regulacji skurczu mięśni szkieletowych i mięśnia sercowego,
• utrzymaniu równowagi wodno-elektrolitowej,
• regulacji ciśnienia tętniczego poprzez wpływ na wydalanie sodu przez nerki,
• utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej,
• aktywacji licznych enzymów komórkowych.

Potas – na co pomaga?

Prawidłowe spożycie potasu jest szczególnie istotne dla układu sercowo-naczyniowego. Zwiększenie podaży potasu w diecie może obniżać ciśnienie tętnicze, zwłaszcza u osób spożywających dużą ilość sodu. Efekt ten obserwuje się między innymi w modelu żywienia DASH (ang. Dietary Approaches to Stop Hypertension), który zakłada wysokie spożycie warzyw, owoców i produktów roślinnych bogatych w potas.

Potas wspiera również prawidłową pracę mięśni. Zaburzenia jego stężenia mogą powodować osłabienie siły mięśniowej, bolesne skurcze oraz zaburzenia rytmu serca. Szczególne znaczenie ma utrzymanie prawidłowego poziomu potasu u osób z chorobami serca, niewydolnością nerek oraz stosujących leki wpływające na gospodarkę elektrolitową.

Przyczyny niedoboru potasu

Niedobór potasu (hipokaliemia) oznacza zmniejszenie stężenia potasu w surowicy poniżej wartości referencyjnych (tzw. normy), zwykle <3,5 mmol/l. Należy jednak pamiętać, że oznaczenie potasu we krwi odzwierciedla przede wszystkim jego stężenie pozakomórkowe, a nie całkowite zasoby organizmu, ponieważ większość potasu znajduje się wewnątrz komórek.

Najczęstsze przyczyny hipokaliemii obejmują:

• utratę potasu przez przewód pokarmowy (biegunki, wymioty, stosowanie środków przeczyszczających),
• zwiększone wydalanie przez nerki,
• stosowanie leków moczopędnych (np. diuretyków tiazydowych i pętlowych),
• nadmierne wydzielanie aldosteronu,
• niedostateczną podaż w diecie,
• przesunięcie potasu do wnętrza komórek (np. w zasadowicy metabolicznej lub po podaniu insuliny).

Niski potas – objawy

Objawy niedoboru potasu zależą od stopnia hipokaliemii oraz szybkości jej rozwoju. Łagodny niedobór często przebiega bezobjawowo i może zostać wykryty przypadkowo podczas badań laboratoryjnych.

Do najczęstszych objawów niskiego potasu należą:

• osłabienie mięśni,
• zmęczenie,
• bóle i skurcze mięśni,
• zaparcia,
• kołatanie serca,
• zaburzenia rytmu serca,
• obniżona tolerancja wysiłku.

Ciężka hipokaliemia może prowadzić do porażenia mięśni, zaburzeń oddychania oraz groźnych arytmii, szczególnie u pacjentów z chorobami serca.

Niedobór potasu – objawy neurologiczne

Objawy neurologiczne wynikają z zaburzenia przewodzenia impulsów w komórkach nerwowych. Do możliwych manifestacji należą:

• parestezje (uczucie mrowienia, drętwienia),
• osłabienie odruchów,
• zaburzenia czucia,
• zmniejszenie siły mięśniowej,
• w ciężkich przypadkach porażenie wiotkie.

Mechanizm tych objawów związany jest ze zmianą potencjału spoczynkowego błon komórkowych neuronów i mięśni, co zaburza prawidłową transmisję sygnałów elektrycznych.

Znaczenie kliniczne niskiego potasu

Nasilenie objawów hipokaliemii zależy nie tylko od wartości stężenia potasu, ale również od tempa jego spadku oraz chorób współistniejących. U pacjentów z niewydolnością serca lub stosujących glikozydy naparstnicy nawet umiarkowany niedobór może zwiększać ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca.

Choć zmiany skórne nie należą do typowych objawów hipokaliemii, przewlekły niedobór może pośrednio wpływać na kondycję skóry. Opisywano zwiększoną suchość skóry, wolniejsze gojenie się ran oraz pogorszenie regeneracji tkanek, jednak objawy te są nieswoiste i zwykle współwystępują z innymi zaburzeniami odżywienia lub gospodarki wodno-elektrolitowej.

Co powoduje nadmiar potasu?

Nadmiar potasu we krwi (hiperkaliemia) oznacza najczęściej stężenie >5,0-5,5 mmol/l, przy czym dokładne wartości referencyjne zależą od laboratorium.

Najczęstszymi przyczynami są:

• przewlekła choroba nerek,
• ostre uszkodzenie nerek,
• stosowanie leków hamujących układ renina-angiotensyna-aldosteron (ACEI, ARB),
• stosowanie diuretyków oszczędzających potas oraz nadmierna suplementacja.

Hiperkaliemia może przez długi czas przebiegać bezobjawowo. Wraz ze wzrostem stężenia potasu pojawiają się:

• osłabienie mięśni,
• uczucie ciężkości kończyn,
• parestezje,
• nudności,
• zaburzenia rytmu serca.

Najgroźniejszym powikłaniem są ciężkie arytmie komorowe prowadzące do zatrzymania krążenia. Ryzyko gwałtownie wzrasta przy stężeniu przekraczającym około 6,0-6,5 mmol/l, zwłaszcza jeśli współistnieją charakterystyczne zmiany w zapisie EKG.

W czym jest potas?

Na stężenie potasu wpływa nie tylko jego zawartość w diecie, ale również sposób przygotowania żywności oraz czynność nerek.

Żródła szczególnie bogate w potas to:

• ziemniaki,
• pomidory i koncentrat pomidorowy,
• banany,
• awokado,
• suszone morele i rodzynki,
• fasola, soczewica i ciecierzyca,
• szpinak,
• kakao,
• orzechy,
• soki warzywne.

U osób z przewlekłą chorobą nerek często zaleca się ograniczenie produktów o bardzo wysokiej zawartości potasu. Jednocześnie warto pamiętać, że gotowanie warzyw w dużej ilości wody może zmniejszyć zawartość potasu nawet o kilkadziesiąt procent, ponieważ część jonów przechodzi do wywaru.

Jak zbadać potas?

Najczęściej wykonywanym badaniem jest oznaczenie stężenia potasu w surowicy lub osoczu krwi żylnej. Jest ono elementem podstawowego jonogramu i zwykle wykonywane razem z oznaczeniem sodu, chlorków oraz niekiedy wapnia i magnezu.

W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz może zlecić dodatkowo:

• oznaczenie kreatyniny i ocenę funkcji nerek,
• gazometrię,
• stężenie magnezu,
• badanie EKG,
• wydalanie potasu z moczem, które pomaga różnicować przyczynę hipokaliemii.

Należy pamiętać, że nieprawidłowe pobranie próbki (np. długotrwałe zaciśnięcie pięści lub hemoliza) może prowadzić do fałszywie zawyżonych wyników potasu, określanych jako pseudohiperkaliemia.

Jak obniżyć potas we krwi?

Sposób postępowania zależy od stopnia hiperkaliemii oraz jej przyczyny.

W łagodnych przypadkach podstawowe znaczenie ma:

• ograniczenie podaży produktów bogatych w potas,
• odstawienie suplementów potasu,
• weryfikacja stosowanych leków,
• leczenie choroby podstawowej.

W ciężkiej hiperkaliemii konieczne jest leczenie szpitalne. Stosuje się między innymi glukonian wapnia (w celu stabilizacji błony komórkowej mięśnia sercowego), insulinę z glukozą, β₂-mimetyki, wodorowęglan sodu w wybranych przypadkach, leki wiążące potas w przewodzie pokarmowym, a u pacjentów z niewydolnością nerek również hemodializę. Samodzielne próby leczenia znacznej hiperkaliemii w warunkach domowych są niebezpieczne.

Mgr Monika Kmieć