Mocznik we krwi – kiedy jest podwyższony i jak go obniżyć?

Co to jest mocznik? Mocznik jest końcowym produktem przemian metabolicznych białek i jednym z najważniejszych związków zawierających azot w organizmie człowieka. Powstaje w hepatocytach, czyli komórkach wątroby w tzw. cyklu mocznikowym (ornitynowym), którego główną funkcją jest przekształcenie toksycznego amoniaku w znacznie mniej szkodliwy mocznik. Następnie związek ten trafia do krwiobiegu, skąd jest filtrowany przez kłębuszki nerkowe i wydalany wraz z moczem. Około 85-90% mocznika jest usuwane przez nerki, natomiast niewielka ilość wydalana jest przez przewód pokarmowy i skórę. Stężenie mocznika we krwi zależy nie tylko od czynności nerek, ale również od podaży białka w diecie, stopnia nawodnienia organizmu, aktywności procesów katabolicznych (rozpad związków na prostsze cząsteczki) oraz prawidłowej funkcji wątroby. Z tego względu mocznik we krwi jest parametrem pomocnym w ocenie stanu pacjenta, jednak jego wynik zawsze należy interpretować łącznie z kreatyniną, wskaźnikiem eGFR oraz obrazem klinicznym.

Mocznik – badanie

Badanie mocznika wykonywane jest z próbki krwi żylnej. Najczęściej oznacza się go jednocześnie z kreatyniną, oraz wyliczanym współczynnikiem przesączania kłębuszkowego (eGFR), także z elektrolitami które odzwierciedlają czynność nerek.

Oznaczenie mocznika znajduje zastosowanie przede wszystkim w diagnostyce:

• ostrego uszkodzenia nerek,
• przewlekłej choroby nerek,
• odwodnienia,
• niewydolności serca,
• zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej,
• krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego,
• ciężkich zakażeń i stanów zwiększonego katabolizmu.

Badanie wykorzystuje się również do monitorowania skuteczności leczenia pacjentów z przewlekłą chorobą nerek oraz osób poddawanych dializoterapii.

Sam wynik mocznika nie pozwala jednak na rozpoznanie choroby nerek. Aktualne wytyczne KDIGO* podkreślają, że podstawowym markerem funkcji nerek pozostają stężenie kreatyniny oraz wartość eGFR, natomiast mocznik stanowi parametr uzupełniający diagnostykę.

*KDIGO (ang. Kidney Disease: Improving Global Outcomes) – międzynarodowa organizacja typu non-profit, która tworzy globalne standardy leczenia i diagnostyki chorób nerek.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Podwyższony mocznik we krwi – przyczyny

Podwyższony mocznik we krwi nie zawsze świadczy o uszkodzeniu nerek. W praktyce klinicznej przyczyny jego wzrostu dzieli się na przednerkowe, nerkowe i zanerkowe. Taki podział pozwala określić, na którym etapie dochodzi do zaburzenia wydalania mocznika i ułatwia dalszą diagnostykę.

Przyczyny przednerkowe

Przyczyny przednerkowe oznaczają, że nerki działają prawidłowo, jednak dociera do nich zbyt mało krwi, przez co zmniejsza się filtracja kłębuszkowa. Organizm próbuje zatrzymać wodę, a wraz z nią zwiększa się zwrotne wchłanianie mocznika w kanalikach nerkowych. W efekcie jego stężenie we krwi wzrasta, mimo że sam miąższ nerek nie jest jeszcze uszkodzony.

Najczęstsze przyczyny przednerkowe to:

• odwodnienie spowodowane biegunką, wymiotami, gorączką lub niedostatecznym spożyciem płynów,
• znaczna utrata krwi,
• niewydolność serca prowadząca do zmniejszenia przepływu nerkowego,
• wstrząs oraz sepsa,
• dieta bardzo bogata w białko,
• nasilony rozpad białek podczas ciężkich zakażeń, rozległych oparzeń, urazów lub po dużych zabiegach operacyjnych,
• krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Trawiona krew stanowi źródło dużych ilości białka, co zwiększa produkcję mocznika w wątrobie.

W większości przypadków po wyrównaniu odwodnienia lub poprawie perfuzji nerek stężenie mocznika szybko wraca do wartości prawidłowych.

Przyczyny nerkowe

Przyczyny nerkowe wynikają z bezpośredniego uszkodzenia miąższu nerek, które ogranicza zdolność filtrowania krwi i usuwania produktów przemiany materii.

Do najczęstszych należą:

• przewlekła choroba nerek,
• ostre uszkodzenie nerek,
• kłębuszkowe zapalenie nerek,
• śródmiąższowe zapalenie nerek,
• nefropatia cukrzycowa,
• nefropatia nadciśnieniowa,
• wielotorbielowatość nerek,
• uszkodzenie nerek wywołane lekami nefrotoksycznymi (np. niektórymi antybiotykami lub niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi).

W tych przypadkach podwyższony mocznik zwykle współistnieje ze wzrostem kreatyniny, obniżeniem eGFR oraz nieprawidłowościami w badaniu ogólnym moczu. Im bardziej zaawansowane uszkodzenie nerek, tym większe stężenie toksyn mocznicowych we krwi.

Przyczyny zanerkowe

Przyczyny zanerkowe oznaczają, że nerki początkowo funkcjonują prawidłowo, jednak odpływ moczu zostaje utrudniony lub całkowicie zablokowany. Rosnące ciśnienie w drogach moczowych stopniowo upośledza filtrację kłębuszkową, prowadząc do zwiększenia stężenia mocznika i kreatyniny.

Najczęstsze przyczyny obejmują:

• kamicę moczowodową,
• łagodny rozrost gruczołu krokowego,
• nowotwory uciskające drogi moczowe,
• zwężenia moczowodów lub cewki moczowej,
• pęcherz neurogenny powodujący zaleganie moczu.

W przeciwieństwie do chorób miąższu nerek szybkie usunięcie przeszkody, np. usunięcie kamienia moczowego, często pozwala na całkowite ustąpienie zaburzeń.

Nadmiar mocznika we krwi – objawy

Sam nadmiar mocznika we krwi nie powoduje charakterystycznych objawów. Dolegliwości pojawiają się zwykle wtedy, gdy jego wzrost jest następstwem znacznego upośledzenia funkcji nerek lub ciężkiego stanu ogólnego pacjenta.

Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:

• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• brak apetytu,
• nudności i wymioty,
• świąd skóry,
• obrzęki,
• pogorszenie koncentracji,
• metaliczny posmak w ustach.

W zaawansowanej niewydolności nerek może rozwinąć się mocznica – zespół objawów wywołanych nagromadzeniem toksyn mocznicowych. Obecnie wiadomo jednak, że za objawy mocznicy odpowiada nie sam mocznik, lecz wiele różnych toksyn zatrzymywanych przez niewydolne nerki.

Niski mocznik we krwi – co może oznaczać?

Niski mocznik we krwi występuje znacznie rzadziej niż jego podwyższone stężenie i zazwyczaj nie jest objawem ciężkiej choroby. Najczęściej wynika ze zmniejszonej produkcji mocznika w wątrobie lub niewielkiej ilości białka dostarczanego z dietą.

Do najczęstszych przyczyn należą:

• dieta ubogobiałkowa lub długotrwałe niedożywienie,
• przewodnienie organizmu (np. po intensywnej płynoterapii),
• ciąża – na skutek zwiększonej objętości krwi krążącej oraz zmian metabolicznych,
• ciężkie choroby wątroby, takie jak marskość czy niewydolność wątroby, w których dochodzi do upośledzenia cyklu mocznikowego.

Sam obniżony wynik mocznika zwykle nie wymaga leczenia. Znacznie ważniejsze jest ustalenie jego przyczyny oraz ocena innych parametrów laboratoryjnych, zwłaszcza prób wątrobowych, stężenia albumin i wskaźników stanu odżywienia.

Jak obniżyć mocznik we krwi?

Odpowiedź zależy przede wszystkim od przyczyny nieprawidłowego wyniku. Nie istnieje uniwersalny lek ani suplement, który skutecznie obniżałby stężenie mocznika u wszystkich pacjentów.

1. Wyrównanie odwodnienia

Jedną z najczęstszych przyczyn podwyższonego mocznika jest odwodnienie. Uzupełnienie niedoboru płynów poprawia przepływ krwi przez nerki i zwiększa filtrację kłębuszkową, dzięki czemu stężenie mocznika często wraca do normy już w ciągu kilkunastu lub kilkudziesięciu godzin.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba z wysokim mocznikiem powinna pić bardzo duże ilości wody. U pacjentów z niewydolnością serca lub zaawansowaną przewlekłą chorobą nerek nadmierna podaż płynów może pogorszyć stan kliniczny. Ilość spożywanych płynów powinna być dostosowana do indywidualnych zaleceń lekarza.

2. Leczenie choroby podstawowej

Jeżeli przyczyną wzrostu mocznika jest przewlekła choroba nerek, ostre uszkodzenie nerek, niewydolność serca lub przeszkoda w odpływie moczu, najważniejsze znaczenie ma leczenie choroby podstawowej. Samo obniżenie wyniku laboratoryjnego bez usunięcia przyczyny nie poprawia rokowania.

3. Odpowiednia ilość białka w diecie

U osób zdrowych nie ma dowodów naukowych, że profilaktyczne ograniczanie białka obniża ryzyko chorób nerek lub przynosi korzyści zdrowotne. Natomiast u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek umiarkowane ograniczenie podaży białka – prowadzone pod kontrolą lekarza lub dietetyka klinicznego – może zmniejszać produkcję toksyn mocznicowych i spowalniać postęp choroby.

Aktualne wytyczne KDOQI* zalecają, aby dieta była dostosowana do stopnia zaawansowania choroby nerek oraz ryzyka niedożywienia. Zbyt restrykcyjne ograniczenie białka może prowadzić do utraty masy mięśniowej i pogorszenia stanu odżywienia.

*KDOQI (ang. Kidney Disease Outcomes Quality Initiative) – inicjatywa Narodowej Fundacji Nerkowej (NKF) tworząca ogólnoświatowe, oparte na dowodach wytyczne kliniczne dotyczące diagnostyki, leczenia i żywienia pacjentów z przewlekłą chorobą nerek oraz dializowanych

4. Dializoterapia

W zaawansowanej niewydolności nerek, gdy dochodzi do znacznego nagromadzenia toksyn mocznicowych, konieczne może być rozpoczęcie dializoterapii. Dializa usuwa z krwi mocznik oraz inne produkty przemiany materii, jednak decyzja o jej wdrożeniu nie opiera się wyłącznie na stężeniu mocznika, lecz przede wszystkim na objawach klinicznych oraz stopniu niewydolności nerek.

Czy istnieją skuteczne suplementy lub preparaty ziołowe?

W internecie często można znaleźć informacje o preparatach mających „oczyszczać nerki” lub obniżać mocznik. Aktualne przeglądy badań nie potwierdzają jednak skuteczności takich produktów w leczeniu podwyższonego stężenia mocznika.

Dotyczy to również wielu mieszanek ziołowych o działaniu moczopędnym. Zwiększenie ilości wydalanego moczu nie oznacza poprawy filtracji kłębuszkowej ani usunięcia przyczyny zaburzeń. Co więcej, niektóre preparaty roślinne mogą wykazywać działanie nefrotoksyczne lub wchodzić w interakcje z lekami stosowanymi przez pacjentów z chorobami nerek.

Mgr Monika Kmieć