Rak wątrobowokomórkowy – co warto wiedzieć?

Rak wątrobowokomórkowy (HCC, ang. hepatocellular carcinoma) jest pierwotnym nowotworem złośliwym wątroby i stanowi około 90% wszystkich tego typu rozpoznań. Rak wątrobowokomórkowy rozwija się najczęściej na podłożu przewlekłych chorób wątroby, zwłaszcza marskości, która sama w sobie jest wynikiem długotrwałego uszkodzenia tego narządu.

Rak wątrobowokomórkowy – przyczyny

HCC to nowotwór złośliwy wywodzący się z hepatocytów, podstawowych komórek budujących wątrobę, która odpowiada między innymi za detoksykację (usuwanie szkodliwych substancji z krwi), metabolizm leków, produkcję żółci niezbędnej do trawienia tłuszczów oraz magazynowanie składników odżywczych. Zaburzenie jej funkcji przez proces nowotworowy wpływa więc na wiele układów jednocześnie.

Najważniejszym czynnikiem ryzyka prowadzącym bezpośrednio do rozwoju raka wątrobowokomórkowego jest marskość wątroby, czyli stan, w którym zdrowe komórki narządu są stopniowo zastępowane przez tkankę włóknistą, co sukcesywnie obniża wydolność narządu. Otyłość, cukrzyca oraz niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) są uznawane przez Sekcję Hepatologiczną Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii za istotne czynniki ryzyka HCC.

Do najczęstszych przyczyn prowadzących do raka wątrobowokomórkowego należą:

• przewlekłe zakażenia wirusami HBV i HCV – są one jedną z głównych przyczyn HCC na świecie; powodują przewlekły stan zapalny wątroby i mogą bezpośrednio wpływać na materiał genetyczny komórek 
• nadużywanie alkoholu – długotrwałe spożywanie alkoholu prowadzi do uszkodzenia hepatocytów, stłuszczenia 
• niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD/NASH) – coraz częstsza przyczyna, związana z otyłością, cukrzycą i zespołem metabolicznym 
• choroby metaboliczne – które uszkadzają wątrobę i zwiększają ryzyko transformacji nowotworowej np. hemochromatoza (nadmierne gromadzenie żelaza w organizmie)
• aflatoksyny – toksyny wytwarzane przez pleśnie, które mają działanie mutagenne i mogą bezpośrednio uszkadzać DNA komórek wątroby 

Rak wątrobowokomórkowy pierwotny należy odróżnić od przerzutów nowotworowych do wątroby, które są znacznie częstsze, ale nie są rakiem wątroby sensu stricto, ponieważ pochodzą z innych narządów, takich jak jelito grube, płuca czy pierś. To rozróżnienie ma ogromne znaczenie, ponieważ sposób leczenia w tych sytuacjach jest odmienny.

Rak wątrobowokomórkowy – objawy

Wątroba jest organem, który nie posiada unerwienia czuciowego, dlatego sama w sobie nie boli. Dolegliwości bólowe pojawiają się zazwyczaj dopiero wtedy, gdy powiększający się guz zaczyna napinać torebkę włóknistą otaczającą narząd lub gdy choroba zajmuje sąsiednie struktury. To sprawia, że HHC przez długi czas może nie dawać specyficznych symptomów, a pierwsze sygnały bywają mylone ze zwykłym przemęczeniem lub niestrawnością.

U pacjentów, u których wcześniej zdiagnozowano marskość wątroby, sygnałem alarmowym powinno być nagłe i niewyjaśnione pogorszenie stanu zdrowia. Organizm może wysyłać następujące komunikaty:

• uczucie ciężkości w prawym nadbrzuszu
• szybkie uczucie sytości
• niezamierzony spadek masy ciała
• brak apetytu
• nudności i wymioty
• narastające osłabienie
• zażółcenie białkówek oczu i skóry
• uporczywy świąd skóry
• nagłe powiększenie obwodu brzucha (wodobrzusze)
• pojawienie się obrzęków wokół kostek
• sporadyczne stany podgorączkowe o nieustalonej przyczynie

Osoby należące do grupy ryzyka, czyli pacjenci z marskością wątroby czy przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby, powinny wykonywać regularne badania kontrolne. Wczesne wykrycie raka wątrobowokomórkowego znacząco zwiększa możliwości leczenia i poprawia rokowanie.

Rak wątrobowokomórkowy – jakie badania?

Podstawowym elementem diagnostyki są badania laboratoryjne z krwi, które pozwalają ocenić funkcję wątroby oraz wykryć nieprawidłowości mogące sugerować chorobę nowotworową:

• próby wątrobowe,
• albumina,
• parametry krzepnięcia (INR),
• AFP (alfafetoproteina) – marker nowotworowy.

Zgodnie z wytycznymi polskimi i międzynarodowymi, osoby z marskością wątroby powinny poddawać się badaniu USG jamy brzusznej co 6 miesięcy. Jest to metoda bezpieczna i tania, pozwalająca na wykrycie zmian o wielkości nawet 1 centymetra.

Badania obrazowe, które pozwalają uwidocznić zmiany w wątrobie to:

• USG jamy brzusznej 
• tomografia komputerowa (TK) 
• rezonans magnetyczny (MRI) 

Biopsja, która polega na pobraniu fragmentu tkanki do badania mikroskopowego, nie zawsze jest konieczna, u pacjentów z marskością i typowym obrazem w badaniach obrazowych rozpoznanie można postawić bez niej. 

Rak wątrobowokomórkowy – leczenie

Strategia terapeutyczna jest dobierana indywidualnie, w oparciu o tzw. klasyfikację barcelońską (BCLC – Barcelona Clinic Liver Cancer). Bierze ona pod uwagę nie tylko wielkość i liczbę guzów, ale przede wszystkim ogólną sprawność pacjenta oraz to, jak dobrze funkcjonuje pozostała, zdrowa część wątroby. Celem jest nie tylko zniszczenie nowotworu, ale również ochrona narządu przed skrajną niewydolnością, która prowadzi do przeszczepu.

Możliwości terapeutyczne HCC w zależności od stadium choroby:

• terapie celowane – działają na konkretne mechanizmy wzrostu nowotworu 
• immunoterapia – wspiera układ odpornościowy w rozpoznawaniu i zwalczaniu komórek nowotworowych
• ablacja (np. RFA – termoablacja) – polega na zniszczeniu komórek nowotworowych za pomocą wysokiej temperatury 
• chemoembolizacja (TACE) – metoda polegająca na podaniu leku przeciwnowotworowego bezpośrednio do naczyń zaopatrujących guz oraz jednoczesnym zamknięciu tych naczyń, co ogranicza dopływ krwi do nowotworu
• resekcja wątroby – polega na usunięciu fragmentu narządu zawierającego guz, możliwa jest tylko wtedy, gdy pozostała część wątroby funkcjonuje prawidłowo
• przeszczepienie wątroby – metoda szczególnie korzystna u pacjentów z marskością, ponieważ usuwa zarówno guz, jak i chorą wątrobę

Rak wątrobowokomórkowy – rokowanie

Najważniejszym czynnikiem wpływającym na rokowanie jest stopień zaawansowania choroby. W bardzo wczesnym stadium, gdy guz jest niewielki i ograniczony do wątroby, możliwe jest leczenie chirurgiczne lub przeszczepienie narządu, szanse na 5-letnie przeżycie są bardzo wysokie i sięgają nawet 70–80%. W stadiach pośrednich i zaawansowanych czas przeżycia zazwyczaj liczony jest w miesiącach. W skali populacyjnej rokowanie pozostaje nadal niekorzystne, liczba zgonów z powodu raka wątrobowokomórkowego jest zbliżona do liczby nowych zachorowań, co wynika głównie z późnego rozpoznania choroby.

Dr n.med. Iwona Chromik