Hormon wzrostu u dzieci – kiedy się go stosuje i jakie są wskazania? 

Hormon wzrostu (GH, somatotropina) odgrywa kluczową rolę w prawidłowym rozwoju dziecka, wpływając na wzrastanie kości, rozwój mięśni oraz metabolizm. Terapia hormonem wzrostu jest stosowana w wybranych przypadkach zaburzeń wzrastania, jednak jej rozpoczęcie wymaga dokładnej diagnostyki i spełnienia ściśle określonych kryteriów klinicznych. Nie jest to leczenie „na niskorosłość”, lecz terapia medyczna dla konkretnych jednostek chorobowych.

Czym jest hormon wzrostu?

Hormon wzrostu (ang. GH – growth hormone), czyli somatotropina, jest hormonem produkowanym przez przedni płat przysadki mózgowej. Jego główną funkcją jest stymulacja wzrastania organizmu, szczególnie poprzez wpływ na chrząstki nasadowe kości długich. 

GH oddziałuje również na metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów, a jego działanie pośredniczone jest m.in. przez insulinopodobny czynnik wzrostu IGF-1, produkowany głównie w wątrobie.

Jaka jest rola hormonu wzrostu u dzieci?

U dzieci hormon wzrostu odpowiada przede wszystkim za: 

• prawidłowy rozwój fizyczny, czyli wzrastanie kości na długość (największe znaczenie ma w okresie dzieciństwa i dojrzewania, kiedy tempo wzrastania jest najwyższe),
• rozwój masy mięśniowej, 
• mineralizację kości, 
• regulację gospodarki energetycznej organizmu. 

Jego niedobór może prowadzić do istotnego zahamowania wzrostu i zaburzeń rozwoju somatycznego.

Kiedy stosuje się hormon wzrostu u dzieci?

Jest to metoda terapeutyczna zarezerwowana wyłącznie dla ściśle określonych jednostek chorobowych, w których wykazano zaburzenia osi somatotropinowej lub inne patologie wpływające na prawidłowy proces wzrastania.

Każdorazowo decyzja o włączeniu leczenia wymaga szczegółowej diagnostyki endokrynologicznej, potwierdzającej organiczny lub funkcjonalny charakter zaburzeń.

Potwierdzony niedobór hormonu wzrostu

Wskazaniem do terapii jest potwierdzony niedobór hormonu wzrostu, który najczęściej wynika z niewydolności przysadki mózgowej lub podwzgórza.

W takich przypadkach dochodzi do zaburzenia fizjologicznego wydzielania GH, co skutkuje:

• znacznym spowolnieniem tempa wzrastania,
• opóźnieniem wieku kostnego,
• oraz nieosiągnięciem potencjału genetycznego wzrostu.

Niedobór może mieć charakter wrodzony lub nabyty, np. w wyniku:

• guzów okolicy podwzgórzowo-przysadkowej,
• urazów czaszkowo-mózgowych,
• czy stanów zapalnych ośrodkowego układu nerwowego.

Wybrane zespoły genetyczne

Do wskazań należą również wybrane zespoły genetyczne przebiegające z pierwotną niskorosłością, w których mechanizmy wzrastania są zaburzone mimo prawidłowego lub tylko częściowo obniżonego poziomu hormonu wzrostu.

Przykładem jest zespół Turnera, w którym u dziewcząt występuje brak lub nieprawidłowość jednego chromosomu X, co prowadzi do charakterystycznego fenotypu, w tym niskiego wzrostu i zaburzeń dojrzewania płciowego.

Kolejną jednostką jest zespół Pradera-Williego, w którym oprócz zaburzeń hormonalnych i hipotonii mięśniowej (obniżone napięcie mięśniowe) obserwuje się nieprawidłowy rozwój somatyczny oraz tendencję do otyłości, a terapia GH wpływa nie tylko na wzrost, ale również na skład ciała i siłę mięśniową.

Przewlekła niewydolność nerek

Wskazaniem do leczenia jest także przewlekła niewydolność nerek, szczególnie w stadium zaawansowanym, która prowadzi do zahamowania wzrastania w wyniku:

• zaburzeń metabolicznych,
• kwasicy,
• niedożywienia,
• oraz zaburzeń hormonalnych.

U tych pacjentów hormon wzrostu może wspomagać proces wzrastania, mimo obecności choroby podstawowej, poprawiając tempo rozwoju somatycznego.

Na czym polega diagnostyka niedoboru hormonu wzrostu u dzieci?

Rozpoznanie niedoboru hormonu wzrostu (GH) wymaga wieloetapowej, kompleksowej diagnostyki endokrynologicznej, ponieważ samo obniżenie tempa wzrastania nie jest wystarczające do postawienia jednoznacznej diagnozy.

Analiza dynamiki wzrastania dziecka

Podstawowym elementem oceny jest dokładna analiza dynamiki wzrastania dziecka w czasie, obejmująca pomiary długości/wzrostu wykonywane w regularnych odstępach oraz ich odniesienie do norm populacyjnych.

Szczególne znaczenie ma ocena tzw. tempa wzrastania, które pozwala określić, czy dziecko rośnie zgodnie z oczekiwaniami dla wieku i płci, czy też obserwuje się jego istotne spowolnienie.

Siatki centylowe

Niezwykle ważnym narzędziem diagnostycznym są siatki centylowe, które umożliwiają graficzną ocenę wzrostu dziecka na tle populacji referencyjnej.

Analiza przebiegu krzywej wzrastania pozwala nie tylko ocenić aktualną pozycję centylową, ale również wykryć niepokojące zjawiska, takie jak „przecinanie” linii centylowych w dół, co może sugerować patologię endokrynologiczną lub ogólnoustrojową.

W diagnostyce uwzględnia się także wzrost rodziców, co pozwala oszacować tzw. potencjał genetyczny wzrastania.

Badania laboratoryjne

Kolejnym etapem są badania laboratoryjne, w których oznacza się przede wszystkim stężenie insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (ang. IGF-1) oraz białka wiążącego IGF-1 (ang. IGFBP-3).

Parametry te stanowią pośrednie wskaźniki aktywności osi somatotropinowej i są bardziej stabilne w porównaniu do stężenia samego GH, którego wydzielanie ma charakter pulsacyjny i zmienny w ciągu doby.

Obniżone wartości IGF-1 mogą sugerować niedobór hormonu wzrostu, jednak zawsze wymagają interpretacji w kontekście:

• wieku,
• stanu odżywienia,
• oraz chorób współistniejących.

Testy stymulacyjne

Ze względu na pulsacyjny sposób wydzielania GH, kluczową rolę w diagnostyce odgrywają testy stymulacyjne, w których ocenia się zdolność przysadki do wydzielania hormonu w odpowiedzi na określone bodźce farmakologiczne, takie jak:

• insulina,
• arginina,
• czy klonidyna.

Testy te pozwalają na ocenę rezerwy wydzielniczej GH i stanowią podstawę rozpoznania jego niedoboru.

Ocena wieku kostnego

Istotnym elementem diagnostyki jest również ocena wieku kostnego, wykonywana na podstawie zdjęcia rentgenowskiego dłoni i nadgarstka.

Badanie to pozwala określić stopień dojrzałości układu kostnego oraz porównać go z wiekiem metrykalnym dziecka.

Opóźnienie wieku kostnego jest częstym objawem niedoboru GH i wskazuje na potencjalną możliwość dalszego wzrastania po wdrożeniu leczenia.

Rezonans magnetyczny przysadki mózgowej

W wybranych przypadkach diagnostyka jest rozszerzana o badanie rezonansu magnetycznego przysadki mózgowej i okolicy podwzgórzowo-przysadkowej.

Celem tego badania jest wykluczenie zmian strukturalnych, takich jak:

• guzy,
• torbiele,
• wady rozwojowe,
• czy zmiany pourazowe,

które mogą być przyczyną wtórnego niedoboru hormonu wzrostu.

Kompleksowe podejście diagnostyczne pozwala nie tylko potwierdzić rozpoznanie, ale również określić jego przyczynę i zaplanować optymalne postępowanie terapeutyczne.

Jak działa leczenie hormonem wzrostu?

Leczenie polega na podawaniu rekombinowanego ludzkiego hormonu wzrostu (somatropiny) w postaci codziennych iniekcji podskórnych.

Terapia ma na celu wyrównanie niedoboru endogennego GH i przywrócenie prawidłowego tempa wzrastania.

Efektem leczenia jest:

• zwiększenie tempa wzrostu,
• poprawa proporcji ciała,
• oraz osiągnięcie docelowego wzrostu zgodnego z potencjałem genetycznym dziecka.

Skuteczność terapii zależy od wieku rozpoczęcia leczenia oraz stopnia niedoboru hormonu.

Monitorowanie leczenia

Terapia hormonem wzrostu wymaga regularnego monitorowania. Obejmuje ono kontrolę tempa wzrastania, ocenę stężenia IGF-1 oraz badania okresowe w celu oceny ewentualnych działań niepożądanych. Istotne jest również monitorowanie wieku kostnego, aby ocenić tempo dojrzewania układu kostnego i przewidzieć końcowy wzrost pacjenta. W trakcie leczenia obserwuje się także masę ciała, metabolizm glukozy oraz funkcję tarczycy.

Jakie są przeciwwskazania do stosowania hormonu wzrostu?

Terapia GH nie może być stosowana u dzieci z czynną chorobą nowotworową oraz u pacjentów z niekontrolowanymi chorobami przewlekłymi. Przeciwwskazaniem są również ciężkie ostre choroby oraz niektóre wady metaboliczne.  Z tego względu przed rozpoczęciem leczenia konieczna jest szczegółowa kwalifikacja endokrynologiczna.

Bezpieczeństwo terapii

Leczenie hormonem wzrostu jest stosunkowo bezpieczne, jednak wymaga nadzoru specjalistycznego. Możliwe działania niepożądane obejmują:

• bóle głowy, 
• obrzęki, 
• bóle stawów,
• przejściowe zaburzenia gospodarki glukozowej.

Rzadziej mogą wystąpić powikłania ortopedyczne, takie jak nasilenie skoliozy lub epifizjoliza głowy kości udowej (inaczej młodzieńcze złuszczenie głowy kości udowej).

dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela