Nadciśnienie tętnicze – objawy, przyczyny, leczenie i badania, które warto zrobić

Nadciśnienie tętnicze należy do najczęstszych chorób przewlekłych. Przez długi czas może nie powodować żadnych dolegliwości, a mimo to stopniowo uszkadzać serce, naczynia krwionośne, mózg, nerki i oczy. Dlatego podstawą rozpoznania nie jest samopoczucie, lecz prawidłowo wykonany pomiar ciśnienia. Według danych NFZ opublikowanych w 2025 roku nadciśnienie ma blisko 11 mln dorosłych osób w Polsce.

Czym jest nadciśnienie tętnicze?

Ciśnienie tętnicze opisują dwie wartości:

• ciśnienie skurczowe – wyższa liczba, która wskazuje ciśnienie w tętnicach podczas skurczu serca,
• ciśnienie rozkurczowe – niższa liczba, odnosząca się do czasu rozkurczu serca pomiędzy kolejnymi uderzeniami.

Zgodnie z aktualnymi europejskimi wytycznymi nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się, gdy prawidłowo zmierzone ciśnienie w gabinecie wynosi co najmniej 140 mmHg dla wartości skurczowej lub 90 mmHg dla rozkurczowej, a podwyższone wartości zostaną potwierdzone w kolejnych pomiarach. Jednocześnie wprowadzono kategorię podwyższonego ciśnienia, obejmującą wartości gabinetowe 120-139/80-89 mmHg. Nie oznaczają one jeszcze nadciśnienia, ale mogą wskazywać na zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe i potrzebę zmiany stylu życia.

Progi zależą również od sposobu pomiaru. Nadciśnieniu odpowiada średnia z pomiarów domowych wynosząca co najmniej 140/90 mmHg lub średnia z całodobowego monitorowania ciśnienia wynosząca co najmniej 130/80 mmHg.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/choroby-serca-i-ukladu-krazenia/

Aktualne wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego z 2024 roku zalecają u większości leczonych osób dążenie do ciśnienia skurczowego 120-129 mmHg i rozkurczowego 70-79 mmHg, jeżeli takie wartości są dobrze tolerowane. U osób z osłabieniem, objawami niedociśnienia, wieloma chorobami lub ograniczoną sprawnością cel musi być dostosowany do stanu zdrowia.

Nadciśnienie tętnicze – przyczyny i rodzaje

W zależności od mechanizmu rozwoju wyróżnia się nadciśnienie pierwotne i wtórne.

Nadciśnienie pierwotne stanowi zdecydowaną większość przypadków. Nie można wskazać jednej przyczyny jego rozwoju. Choroba jest następstwem współdziałania predyspozycji genetycznych, wieku, sposobu odżywiania, masy ciała, aktywności układu nerwowego i czynników środowiskowych.

Ryzyko zwiększają przede wszystkim:

• starszy wiek i występowanie nadciśnienia w rodzinie,
• nadwaga lub otyłość,
• duże spożycie soli i mała ilość warzyw oraz owoców w diecie,
• niewielka aktywność fizyczna,
• palenie tytoniu i nadmierne spożywanie alkoholu,
• cukrzyca, zaburzenia lipidowe i przewlekła choroba nerek,
• obturacyjny bezdech senny,
• długotrwały stres i niedostateczna ilość snu.

Na nadciśnienie może zachorować również młoda i szczupła osoba. Regularne pomiary są szczególnie ważne przy obciążeniu rodzinnym, chorobach nerek, cukrzycy, otyłości, bezdechu sennym oraz po wystąpieniu nadciśnienia w ciąży.

Nadciśnienie wtórne jest skutkiem określonej choroby lub przyjmowanego leku. Do możliwych przyczyn należą m.in. przewlekłe choroby nerek, zwężenie tętnicy nerkowej, bezdech senny, nadczynność tarczycy, nadmiar hormonów nadnerczy oraz niektóre wrodzone choroby naczyń.

Ciśnienie mogą również podwyższać m.in. część niesteroidowych leków przeciwzapalnych, glikokortykosteroidy, niektóre leki hormonalne, preparaty obkurczające śluzówkę nosa, środki pobudzające oraz produkty zawierające lukrecję.

Objawy nadciśnienia tętniczego

Nadciśnienie najczęściej nie daje charakterystycznych objawów. Można przez wiele lat mieć bardzo wysokie wartości i nie odczuwać dolegliwości. Z tego powodu rozpoznawanie choroby wyłącznie na podstawie samopoczucia jest nieskuteczne.

Niekiedy pojawiają się:

• bóle lub zawroty głowy,
• pogorszenie ostrości widzenia,
• kołatanie serca,
• szum w uszach,
• zwiększona męczliwość,
• duszności,
• zaburzenia snu,
• krwawienie z nosa.

Objawy te są nieswoiste i mogą wynikać z wielu innych przyczyn. Ich brak nie oznacza, że ciśnienie jest prawidłowe, a ich wystąpienie nie potwierdza nadciśnienia bez wykonania pomiaru.

Jakie są skutki nieleczonego nadciśnienia?

Długotrwale podwyższone ciśnienie uszkadza ściany naczyń i zwiększa obciążenie serca. Z czasem może prowadzić do:

• przerostu lewej komory i niewydolności serca,
• miażdżycy oraz choroby wieńcowej,
• zawału serca,
• udaru niedokrwiennego lub krwotocznego,
• przewlekłej choroby i niewydolności nerek,
• uszkodzenia siatkówki oraz pogorszenia wzroku,
• choroby tętnic kończyn dolnych,
• tętniaka lub rozwarstwienia aorty,
• zaburzeń poznawczych i otępienia naczyniowego.

Regularne leczenie obniża ryzyko tych powikłań. Korzyści nie ograniczają się do poprawy wyniku na ciśnieniomierzu – prawidłowa kontrola ciśnienia pomaga dłużej zachować sprawność serca, nerek, mózgu i naczyń.

Bardzo wysokie ciśnienie – kiedy potrzebna jest pomoc?

Wynik powyżej 180/120 mmHg należy po minucie ponownie sprawdzić, zachowując prawidłową technikę pomiaru. Jeżeli nadal jest równie wysoki, trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem.

Należy natychmiast wezwać pomoc, gdy tak wysokiemu ciśnieniu towarzyszą: ból w klatce piersiowej, duszność, silny ból głowy, splątanie lub utrata przytomności, drętwienie kończyn, nagłe pogorszenie widzenia czy trudności w mówieniu.

Może to oznaczać stan nagły z uszkodzeniem mózgu, serca, aorty, nerek lub oczu. Nie należy próbować gwałtownie obniżać ciśnienia dodatkowymi dawkami leków bez zalecenia medycznego.

Diagnostyka nadciśnienia tętniczego

Pojedynczy podwyższony wynik zazwyczaj nie wystarcza do rozpoznania choroby. Ciśnienie może przejściowo wzrosnąć pod wpływem stresu, bólu, wysiłku fizycznego, kofeiny, nikotyny lub pośpiechu przed badaniem. Lekarz może więc zlecić powtarzanie pomiarów podczas kolejnych wizyt, prowadzenie dzienniczka pomiarów domowych albo całodobowe monitorowanie ciśnienia, określane skrótem ABPM.

Pomiary poza gabinetem pomagają wykryć:

• nadciśnienie białego fartucha – wysokie wartości w gabinecie przy prawidłowych pomiarach domowych,
• nadciśnienie maskowane – prawidłowe wyniki w gabinecie, ale podwyższone poza nim,
• nadmierne spadki ciśnienia po lekach,
• nieprawidłowe wartości w nocy.

Po rozpoznaniu nadciśnienia ocenia się czynniki ryzyka, możliwe przyczyny wtórne i stan narządów, które mogą zostać uszkodzone przez chorobę. Zakres badań ustala lekarz. Najczęściej wykorzystuje się:

• morfologię krwi,
• oznaczenie glukozy na czczo, niekiedy również hemoglobiny glikowanej,
• lipidogram,
• oznaczenie kreatyniny z obliczeniem eGFR,
• oznaczenie elektrolitów, szczególnie sodu i potasu,
• oznaczenie kwasu moczowego,
• badanie ogólne moczu i ocenę wydalania albuminy z moczem,
• w określonych sytuacjach TSH oraz próby wątrobowe.

Wszystkie wymienione badania wykonywane są na czczo, po uprzedniej 14 h przerwie od jedzenia. Krew należy pobrać między godziną 7:00 a 10:00 rano. Dzięki skierowaniu od lekarza możesz je wykonać nieodpłatnie.

W diagnostyce nadciśnienia wykonuje się także EKG. Zależnie od wyników i stanu zdrowia potrzebne mogą być m.in. echo serca, badanie dna oka, USG nerek, badania tętnic albo diagnostyka bezdechu sennego.

W jaki sposób leczy się nadciśnienie tętnicze?

Leczenie obejmuje zmianę stylu życia oraz – u wielu osób – regularne przyjmowanie leków. Najskuteczniejsze jest połączenie obu metod. Nie należy rezygnować z farmakoterapii tylko dlatego, że wprowadzono dietę lub aktywność fizyczną.

Dieta i codzienne nawyki

W obniżaniu ciśnienia pomagają:

• ograniczenie soli do mniej niż 5 g na dobę, łącznie z solą obecną w pieczywie, wędlinach, serach, daniach gotowych i przekąskach,
• dieta oparta na warzywach, owocach, pełnych ziarnach, nasionach roślin strączkowych, rybach, orzechach i niesłodzonych produktach mlecznych,
• ograniczenie żywności wysokoprzetworzonej, tłuszczów nasyconych, czerwonego i przetworzonego mięsa,
• stopniowa redukcja nadmiernej masy ciała,
• regularny ruch, dostosowany do sprawności i stanu zdrowia,
• zaprzestanie palenia,
• ograniczenie alkoholu,
• regularny sen i leczenie bezdechu sennego.

Warto wzbogacać dietę w naturalne źródła potasu, np. warzywa i nasiona roślin strączkowych, o ile nie występuje choroba nerek ani inne przeciwwskazanie. Suplementacji potasu nie należy przyjmować bez konsultacji – w połączeniu z częścią leków na nadciśnienie mogą doprowadzić do niebezpiecznego wzrostu jego stężenia we krwi.

Stres może przejściowo zwiększać ciśnienie i tętno. Długotrwale może również utrudniać sen, sprzyjać mniejszej aktywności, paleniu, spożywaniu alkoholu lub nieregularnemu przyjmowaniu leków. Ćwiczenia oddechowe, odpoczynek, terapia psychologiczna lub techniki relaksacyjne mogą wspierać leczenie, ale nie zastępują leków zaleconych przez lekarza.

Nie ma suplementu ani zioła, które mogłyby leczyć nadciśnienie równie skutecznie jak właściwie dobrana farmakoterapia. Niektóre preparaty, w tym produkty z lukrecją lub substancjami pobudzającymi, mogą wręcz podwyższać ciśnienie albo wchodzić w interakcje z lekami.

Jakie leki stosuje się w nadciśnieniu?

Do podstawowych grup leków należą:

• inhibitory konwertazy angiotensyny, czyli ACEI,
• antagoniści receptora angiotensyny II, czyli sartany,
• antagoniści wapnia,
• diuretyki tiazydowe lub tiazydopodobne,
• beta-adrenolityki stosowane szczególnie przy określonych chorobach współistniejących.

Dobór preparatu zależy m.in. od wieku, czynności nerek, stężenia elektrolitów, ciąży, chorób serca i ryzyka działań niepożądanych. U większości osób aktualne wytyczne zalecają rozpoczęcie leczenia od małych dawek dwóch uzupełniających się leków, najlepiej połączonych w jednej tabletce. Taki schemat ułatwia regularne przyjmowanie preparatów i szybsze uzyskanie kontroli ciśnienia.

Leczenie jest zazwyczaj długoterminowe. Prawidłowe wartości podczas farmakoterapii najczęściej oznaczają, że leki działają, a nie że choroba zniknęła. Nagłe odstawienie preparatu może spowodować ponowny wzrost ciśnienia. Działania niepożądane należy omówić z lekarzem – często można zmienić dawkę, porę przyjmowania lub zastosować lek z innej grupy.

Jak prawidłowo wykonać pomiar ciśnienia tętniczego?

Do pomiarów domowych najlepiej wykorzystywać zwalidowany automatyczny ciśnieniomierz naramienny z mankietem dobranym do obwodu ramienia. Smartwatch ani urządzenie mierzące ciśnienie bez mankietu nie powinny być podstawą rozpoznania choroby lub zmiany leczenia.

Przed pomiarem:

1. Przez 30 minut nie pal, nie pij kawy ani napojów energetycznych i nie wykonuj wysiłku.
2. Opróżnij pęcherz.
3. Odpoczywaj spokojnie przez co najmniej 5 minut.
4. Usiądź z plecami opartymi o krzesło.
5. Oprzyj obie stopy płasko na podłodze i nie krzyżuj nóg.
6. Umieść mankiet na odsłoniętym ramieniu,
7. Podeprzyj rękę tak, aby mankiet znajdował się na wysokości serca,
8. Podczas badania nie rozmawiaj i nie używaj telefonu.

Za każdym razem wykonaj dwa pomiary w odstępie około minuty i zapisz oba wyniki. Lekarz może zalecić pomiary rano i wieczorem przez kilka kolejnych dni. Do oceny bierze się średnią z serii pomiarów, a nie pojedynczy najwyższy wynik.

Regularne pomiary pozwalają wcześnie wykryć chorobę, ocenić skuteczność terapii i rozpoznać sytuacje, w których ciśnienie jest prawidłowe wyłącznie w gabinecie albo wyłącznie w domu.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/wczesne-objawy-zawalu-serca-ktore-warto-znac/

Pytania i odpowiedzi

Czy nadciśnienie można wyleczyć?

Nadciśnienie wtórne może czasem ustąpić po usunięciu jego przyczyny. Nadciśnienie pierwotne jest zwykle chorobą przewlekłą, którą można skutecznie kontrolować za pomocą stylu życia, leków i regularnych pomiarów.

Czy stres może powodować nadciśnienie?

Stres krótkotrwale zwiększa ciśnienie. Przewlekłe napięcie może także utrwalać niekorzystne zachowania i utrudniać kontrolę choroby, ale rzadko jest jedyną przyczyną stałego nadciśnienia.

Dlaczego warto leczyć nadciśnienie tętnicze?

Nieleczone nadciśnienie stopniowo uszkadza naczynia krwionośne, serce, mózg, nerki i oczy, nawet jeśli przez długi czas nie powoduje żadnych dolegliwości. Skuteczne leczenie zmniejsza ryzyko zawału serca, udaru mózgu, niewydolności serca i uszkodzenia nerek.

Jakie korzyści płyną z obniżenia ciśnienia tętniczego?

Obniżenie ciśnienia ogranicza obciążenie serca i naczyń oraz zmniejsza prawdopodobieństwo poważnych powikłań sercowo-naczyniowych. Pomaga także chronić sprawność nerek i mózgu oraz zwiększa szansę na dłuższe życie w dobrym zdrowiu.

Jakie są długoterminowe skutki leczenia nadciśnienia tętniczego?

Regularne przyjmowanie leków i utrzymywanie prawidłowych wartości ciśnienia spowalnia rozwój zmian w sercu, tętnicach i nerkach. W perspektywie wielu lat leczenie obniża ryzyko udaru, zawału, niewydolności serca oraz przedwczesnej śmierci.

Jakie zmiany w życiu codziennym mogą poprawić zdrowie przy nadciśnieniu?

Pomocne są regularna aktywność fizyczna, ograniczenie soli i alkoholu, zdrowa dieta, utrzymanie właściwej masy ciała, niepalenie tytoniu oraz odpowiednia ilość snu. Zmiany te wspomagają działanie leków, ale nie powinny prowadzić do ich samodzielnego odstawienia.

Jakie są najczęstsze mity na temat nadciśnienia tętniczego?

Częstym mitem jest przekonanie, że nadciśnienie zawsze powoduje ból głowy lub złe samopoczucie oraz że po poprawie wyników można odstawić leki. Choroba często przebiega bezobjawowo, a prawidłowe ciśnienie podczas terapii zwykle oznacza, że leczenie działa, a nie że nadciśnienie zniknęło.

Jakie są zalety regularnych badań ciśnienia tętniczego?

Regularne pomiary pozwalają wcześnie wykryć nadciśnienie i sprawdzić, czy stosowane leczenie skutecznie kontroluje ciśnienie. Zapisywanie wyników ułatwia lekarzowi ocenę trendów i bezpieczne dostosowanie terapii, ponieważ pojedynczy pomiar może nie być miarodajny.

Autor: Marta Drzazga Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela