Witamina B6 – właściwości, źródła i znaczenie dla organizmu, badanie

Witamina B6 należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie i jest niezbędna do prawidłowego przebiegu licznych procesów metabolicznych. Nazwa – witamina B6 – odnosi się do grupy kilku wzajemnie powiązanych związków – pirydoksyny, pirydoksalu, pirydoksaminy oraz ich form fosforanowych. Za najważniejszą biologicznie aktywną postać uważa się fosforan 5-pirydoksalu (P-5-P, PLP), który pełni funkcję kofaktora enzymatycznego, czyli związku niezbędnego do przeprowadzenia reakcji chemicznych. Poznaj znaczenie witaminy B6 w organizmie człowieka. 

Witamina B6 – właściwości i funkcje w organizmie

Funkcje witaminy B6:

• Szczególnie istotna jest dla metabolizmu aminokwasów, działa jako kofaktor aminotransferaz, dekarboksylaz i wielu innych enzymów uczestniczących w syntezie oraz rozkładzie aminokwasów. Bierze udział m.in. w przemianach tryptofanu, metioniny, cysteiny i glutaminianu.
• Jest niezbędna do syntezy licznych neuroprzekaźników, w tym serotoniny, dopaminy, noradrenaliny oraz histaminy. Szczególne znaczenie ma udział w syntezie kwasu γ-aminomasłowego (GABA), będącego głównym neuroprzekaźnikiem hamującym w ośrodkowym układzie nerwowym.
• Uczestniczy w metabolizmie jednowęglowym i przemianach homocysteiny. Współdziała w tym zakresie z folianami i witaminą B12, dlatego jej prawidłowa podaż jest elementem prawidłowego funkcjonowania szlaków metabolicznych związanych m.in. z syntezą DNA i przemianami aminokwasów.
• Udział w erytropoezie – uczestniczy w syntezie hemu.
• Wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego. Bierze udział w proliferacji i różnicowaniu komórek immunologicznych oraz w produkcji cytokin.

Witamina B6 – gdzie występuje?

Witamina B6 występuje powszechnie w żywności, zarówno pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego.

Do produktów szczególnie bogatych w B6 należą:

• ryby (tuńczyk i łosoś),
• mięso,
• podroby (wątroba),
• ziemniaki i inne warzywa skrobiowe,
• rośliny strączkowe,
• produkty pełnoziarniste,
• orzechy oraz niektóre owoce (banany).

Warto zwrócić uwagę, że zawartość witaminy w produkcie nie jest równoznaczna z jej całkowitą biodostępnością. Część witaminy B6 występującej w produktach roślinnych znajduje się w postaci glikozydów pirydoksyny, których przyswajalność jest mniejsza niż przyswajalność wolnej pirydoksyny.

Witamina B6 jest również obecna w produktach wzbogacanych i suplementach diety. W suplementach najczęściej stosowana jest pirydoksyna, zazwyczaj w postaci chlorowodorku pirydoksyny, choć dostępne są także preparaty zawierające aktywną postać P-5-P.

Zapotrzebowanie na witaminę B6

Zgodnie z aktualnymi „Normami żywienia dla populacji Polski 2024” zapotrzebowanie na witaminę B6 zależy przede wszystkim od wieku, płci i stanu fizjologicznego.

• U kobiet i mężczyzn w wieku 19-50 lat zalecane spożycie wynosi 1,3 mg/dobę. 
• Po 50. roku życia zapotrzebowanie wzrasta – do 1,5 mg/dobę u kobiet oraz 1,7 mg/dobę u mężczyzn. 
• W ciąży zalecane spożycie wynosi 1,9 mg/dobę, natomiast podczas laktacji 2,0 mg/dobę.

Warto zaznaczyć, że zalecane spożycie (RDA) nie jest dawką suplementu. Oznacza ilość witaminy, która powinna być dostarczana przeciętnie w ciągu doby wraz z dietą, aby pokryć zapotrzebowanie praktycznie wszystkich zdrowych osób z danej grupy.

Niedobory witaminy B6 – przyczyny i objawy

Niedobory witaminy B6 u osób zdrowych stosunkowo rzadko prowadzą do ciężkich, charakterystycznych objawów klinicznych. Niedostateczny status B6 występuje częściej u osób z nieprawidłową dietą, zaburzeniami wchłaniania, przewlekłym spożywaniem alkoholu lub stosujących leki wpływające na metabolizm witaminy.

Objawy niedoboru mogą dotyczyć skóry, błon śluzowych, układu krwiotwórczego i nerwowego. Należą do nich m.in.:

• zapalenie języka,
• zapalenie jamy ustnej,
• zajady,
• zmiany skórne,
• niedokrwistość,
• objawy neurologiczne.

Przy znacznym niedoborze mogą pojawić się zaburzenia czucia, osłabienie, drgawki i zaburzenia funkcji układu nerwowego.

Jako że witamina B6 jest niezbędna do syntezy GABA, jej ciężki niedobór może prowadzić do zwiększonej pobudliwości neuronów. Wrodzone zaburzenia metabolizmu B6 mogą manifestować się już w wieku niemowlęcym jako padaczka zależna od podaży witaminy B6, jednak są to rzadkie choroby metaboliczne, odmienne od typowego niedoboru żywieniowego.

Nadmiar witaminy B6 – czy można ją przedawkować?

Witamina B6, mimo że jest witaminą rozpuszczalną w wodzie, nie jest całkowicie pozbawiona ryzyka toksyczności. Jej nadmiar może być usuwany z moczem, ale przy długotrwałym przyjmowaniu wysokich dawek może dojść do kumulacji i niekorzystnych efektów neurologicznych.

Najlepiej udokumentowanym działaniem toksycznym jest obwodowa neuropatia czuciowa. Może ona objawiać się: 

• mrowieniem, 
• drętwieniem, 
• pieczeniem, 
• nadwrażliwością, 
• osłabieniem czucia, szczególnie w obrębie dłoni i stóp. 
• W cięższych przypadkach mogą wystąpić zaburzenia równowagi i chodu.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w 2023 r. ponownie przeanalizował dane dotyczące neuropatii związanej z suplementacją B6 i ustalił punkt odniesienia na poziomie 50 mg/dobę, a następnie – po zastosowaniu współczynnika niepewności – wyznaczył dla dorosłych tolerowany górny poziom spożycia (UL) na 12,5 mg/dobę. W tabelach EFSA wartość ta jest podawana jako 12 mg/dobę.

Jest to istotna zmiana w stosunku do wcześniejszych europejskich zaleceń, w których UL wynosił 25 mg/dobę. Powodem obniżenia wartości były dane wskazujące, że neuropatia może pojawić się również przy niższych dawkach, zwłaszcza przy długotrwałej suplementacji i u osób szczególnie podatnych.

Ryzyko dotyczy przede wszystkim suplementów, a nie normalnej diety. Osiągnięcie dawek toksycznych poprzez spożywanie zwykłych produktów żywnościowych jest bardzo mało prawdopodobne. Szczególną ostrożność należy zachować natomiast w przypadku jednoczesnego stosowania kilku preparatów zawierających B6 – np. multiwitaminy, preparatu z kompleksem witamin B i dodatkowego suplementu zawierającego pirydoksynę.

Co w przypadku, gdy mamy nadmiar witaminy B6? Jak ją usunąć z organizmu?

Nie istnieje specjalna dieta ani domowa metoda detoksykacji z witaminy B6. Podstawowym postępowaniem w przypadku nadmiernej podaży jest odstawienie lub ograniczenie suplementu będącego źródłem wysokiej dawki, po wcześniejszej ocenie całkowitej podaży B6 ze wszystkich stosowanych preparatów.

Witamina B6 i jej metabolity są w znacznym stopniu wydalane przez nerki, dlatego po zaprzestaniu suplementacji jej stężenie we krwi stopniowo się obniża. Nie ma jednak uzasadnienia dla intensywnego przepłukiwania organizmu dużą ilością wody, stosowania diet detoksykacyjnych czy preparatów moczopędnych.

Jeżeli pojawiły się objawy neurologiczne, takie jak mrowienie, drętwienie, pieczenie stóp lub dłoni, zaburzenia równowagi czy osłabienie czucia, samo odstawienie suplementu powinno być uzupełnione konsultacją lekarską.

Badanie poziomu witaminy B6

Najczęściej stosowanym biomarkerem jest stężenie fosforanu pirydoksalu (PLP) we krwi.

Interpretacja pojedynczego wyniku wymaga ostrożności. Na stężenie witaminy B6 wpływają nie tylko podaż witaminy i suplementacja, lecz także stan zapalny, stężenie albuminy, aktywność fosfatazy alkalicznej, czynność nerek, alkohol, ciąża oraz niektóre choroby przewlekłe.

W związku z tym obniżone stężenie witaminy B6 nie zawsze oznacza prosty niedobór wynikający z niewystarczającego spożycia. W niektórych sytuacjach przydatne może być równoczesne oznaczenie innych parametrów laboratoryjnych oraz ocena czynników mogących wpływać na metabolizm B6.

Mgr Monika Kmieć