Witamina B3 – źródła, właściwości, objawy niedoboru, badanie

Witamina B3, określana również jako witamina PP lub niacyna, jest rozpuszczalnym w wodzie składnikiem odżywczym należącym do witamin z grupy B. Wymienione nazwy stosuje się zamiennie w zależności od kontekstu, ale określają tę samą substancję chemiczną. 

• Niacyna to współczesna nazwa chemiczna, obejmująca dwa aktywne związki chemiczne: kwas nikotynowy i nikotynoamid (amid kwasu nikotynowego). Kwas nikotynowy oraz nikotynoamid stanowią prekursory ważnych dla funkcjonowania organizmu koenzymów: dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego (NAD) oraz fosforanu dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego (NADP). 
• Witamina B3 to nazwa systematyczna wynikająca z przynależności do witamin rozpuszczalnych w wodzie. 
• Z kolei witamina PP to nazwa historyczna pochodząca od angielskiego pellagra preventive factor (czynnik zapobiegający pelagrze – chorobie spowodowanej niedoborem witaminy B3). 

Organizm człowieka może w pewnym stopniu syntetyzować związki wykazujące aktywność witaminy B3 z aminokwasu egzogennego – tryptofanu, obecnego m.in. w pestkach dyni lub produktach białkowych. W jakich reakcjach organizmu uczestniczy witamina B3? Czy wiemy o niej więcej? 

Witamina B3 – właściwości i znaczenie biologiczne

Właściwości witaminy B3 wynikają przede wszystkim z roli NAD i NADP w metabolizmie komórkowym. Co to oznacza?

• NAD i NADP uczestniczą w przemianach węglowodanów, tłuszczów i białek, umożliwiając pozyskiwanie i wykorzystywanie energii przez komórki. 
• Są również niezbędne dla prawidłowego przebiegu procesów anabolicznych (syntezy) i katabolicznych (rozkładu). 
• Szczególnie istotne jest znaczenie NAD w reakcjach związanych z oddychaniem komórkowym i funkcjonowaniem mitochondriów.

Ponadto NAD jest substratem dla enzymów regulujących ważne procesy biologiczne. Należą do nich między innymi sirtuiny i polimerazy poli(ADP-rybozy), uczestniczące w regulacji ekspresji genów, odpowiedzi na uszkodzenia DNA oraz mechanizmach odpowiedzi komórek na stres. Z tego względu prawidłowa dostępność prekursorów NAD jest konieczna dla utrzymania prawidłowej homeostazy komórkowej.

Witamina B3 jest również niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Jej niedobór może prowadzić do objawów neuropsychiatrycznych, co wynika między innymi z zaburzenia metabolizmu energetycznego komórek nerwowych i innych procesów zależnych od NAD.

Należy jednak podkreślić, że fizjologiczna rola witaminy B3 nie oznacza, iż suplementacja wysokimi dawkami będzie poprawiała funkcjonowanie organizmu osoby bez niedoboru. W ostatnich latach intensywnie bada się związki zwiększające dostępność NAD i ich potencjalne zastosowanie w chorobach metabolicznych oraz procesach starzenia, jednak wiele wyników dotyczy badań eksperymentalnych i nie stanowi podstawy do rutynowego stosowania wysokich dawek witaminy B3 przez osoby zdrowe.

Witamina B3 – gdzie występuje?

Występowanie witaminy B3 obejmuje szeroką grupę produktów spożywczych:

• mięso drobiowe i czerwone,
• ryby i owoce morza,
• orzechy i nasiona,
• produkty zbożowe, zwłaszcza pełnoziarniste,
• rośliny strączkowe,
• ziemniaki i inne warzywa,
• jaja i produkty mleczne.

W praktyce ważne jest również dostarczanie tryptofanu w diecie, z którego organizm może syntetyzować NAD. Produkty będące źródłem pełnowartościowego białka, takie jak mięso, ryby, jaja i nabiał, dostarczają więc zarówno niacyny, jak i aminokwasów uczestniczących w jej metabolizmie.

• Według polskich norm żywienia zapotrzebowanie na niacynę wyraża się w ekwiwalentach niacyny, z uwzględnieniem energii dostarczanej przez dietę. 
• Przyjmuje się, że około 60 mg tryptofanu odpowiada w przybliżeniu 1 mg ekwiwalentu niacyny (NE). 
• Z tego powodu w ocenie podaży witaminy B3 uwzględnia się zarówno niacynę dostarczaną bezpośrednio z pożywieniem, jak i ilość tryptofanu dostępnego w diecie.

Witamina B3 – objawy niedoboru

Objawy niedoboru początkowo są mało charakterystyczne. Niedostateczna podaż niacyny wiąże się m.in. z:

• osłabieniem,
• zmniejszeniem apetytu,
• dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego
• zaburzeniami funkcjonowania układu nerwowego.

Ciężki i długotrwały niedobór niacyny prowadzi do rozwoju pelagry. Jest to klasyczna choroba niedoborowa witaminy B3, której charakterystyczne objawy obejmują zmiany skórne, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego oraz zaburzenia neuropsychiatryczne.

Klasycznie objawy pelagry określa się jako „3D”:

• dermatitis – zapalenie skóry,
• diarrhea – biegunka,
• dementia – zaburzenia funkcji poznawczych i objawy neuropsychiatryczne.

W ciężkich, nieleczonych przypadkach może dojść również do zgonu, dlatego w klasycznym opisie pelagry wymienia się także czwarte „D” – death, czyli śmierć.

Zmiany skórne w przebiegu pelagry często występują w miejscach narażonych na działanie promieniowania słonecznego i mogą charakteryzować się:  

• nasilonym stanem zapalnym, 
• rumieniem, 
• przebarwieniami,
• pogrubieniem skóry. 

Objawy ze strony przewodu pokarmowego mogą obejmować: 

• biegunkę, 
• zapalenie błon śluzowych, 
• zaburzenia łaknienia. 

Z kolei objawy neurologiczne i psychiczne mogą obejmować: 

• drażliwość, 
• zaburzenia nastroju, 
• zaburzenia poznawcze i dezorientację.

W krajach rozwiniętych pierwotny niedobór wynikający wyłącznie z niedostatecznej podaży żywności występuje obecnie rzadko. 

Ryzyko niedoboru może wzrastać w przypadku:

• przewlekłego niedożywienia, 
• zaburzeń wchłaniania, 
• przewlekłego nadużywania alkoholu, 
• niektórych chorób i terapii farmakologicznych wpływających na metabolizm tryptofanu lub niacyny.

Badanie stężenia witaminy B3

W diagnostyce niedoboru niacyny, znaczenie ma przede wszystkim obraz kliniczny, ocena sposobu żywienia oraz występowanie czynników ryzyka. W przypadku podejrzenia pelagry rozpoznanie często opiera się głównie na charakterystycznych objawach klinicznych.

W badaniach laboratoryjnych wykonuje się pomiar stężenia witaminy B3 w surowicy, lub pomiar jej metabolitów w moczu.

Witamina B3 a wątroba

W fizjologicznych ilościach dostarczanych z żywnością, witamina B3 jest składnikiem niezbędnym dla prawidłowego metabolizmu. Problemy hepatologiczne dotyczą przede wszystkim farmakologicznych lub wysokich dawek niektórych preparatów niacyny.

Wątroba odgrywa kluczową rolę w metabolizmie niacyny. Stosowanie dużych dawek kwasu nikotynowego może prowadzić do zwiększenia aktywności enzymów wątrobowych, a w ciężkich przypadkach do polekowego uszkodzenia wątroby. Ryzyko zależy między innymi od dawki oraz formy preparatu.

Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku preparatów o zmodyfikowanym lub przedłużonym uwalnianiu. Badania wskazują, że sposób uwalniania niacyny może wpływać na jej metabolizm i profil działań niepożądanych, w tym ryzyko hepatotoksyczności.

Dlatego wysokodawkowa suplementacja witaminy B3 nie powinna być traktowana jako rutynowy sposób wzmacniania organizmu. Osoby z chorobami wątroby, zaburzeniami metabolizmu glukozy lub przyjmujące liczne leki powinny skonsultować stosowanie preparatów zawierających wysokie dawki niacyny z lekarzem.

Nadmiar witaminy B3 i działania niepożądane

Nadmiar witaminy B3 pochodzącej wyłącznie z naturalnej, zróżnicowanej diety jest mało prawdopodobny. Ryzyko wystąpienia objawów toksyczności dotyczy przede wszystkim preparatów suplementacyjnych i stosowania dawek znacznie przewyższających fizjologiczne zapotrzebowanie.

Działania niepożądane zależą również od rodzaju związku. 

• Kwas nikotynowy może powodować charakterystyczne rozszerzenie naczyń krwionośnych i nagłe zaczerwienienie skóry. 
• Objawowi temu może towarzyszyć uczucie gorąca, pieczenie lub świąd.
• Przy wysokich dawkach mogą występować również dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, bóle głowy oraz zaburzenia metaboliczne. 
• Szczególnie istotne jest uszkodzenie wątroby, dlatego stosowanie wysokich dawek powinno odbywać się pod kontrolą lekarza.

Mgr Monika Kmieć