Czym jest gruczolak nadnerczy? Objawy, leczenie

Gruczolak nadnercza to łagodny nowotwór rozwijający się w korze nadnerczy, czyli niewielkich gruczołach położonych nad nerkami. W ok. 80% przypadków zmiany te nie produkują hormonów i nie powodują żadnych objawów. Jednak pozostałe są aktywne – wydzielają hormony, najczęściej kortyzol lub aldosteron, przez co mogą wywoływać symptomy dotykające wielu narządów i układów. Choć gruczolak nadnercza zazwyczaj jest zmianą łagodną, każdy wykryty guz wymaga dokładnej diagnostyki. Ma ona na celu ocenę, czy zmiana nie ma cech nowotworu złośliwego oraz czy nie wpływa na gospodarkę hormonalną organizmu.

Gruczolak nadnerczy – przyczyny i czynniki ryzyka

Dokładne przyczyny powstawania gruczolaków nadnerczy nie są do końca poznane. Uważa się jednak, że istotną rolę odgrywają mutacje genetyczne. Niektóre zmiany w genach zwiększają ryzyko rozwoju guzów nieczynnych hormonalnie, a inne sprzyjają powstawaniu gruczolaków wydzielających hormony.

Większe ryzyko występuje u osób z rzadkimi chorobami dziedzicznymi, takimi jak:

• zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1,
• zespół Carneya,
• rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP),
• zespół Li-Fraumeni.

Ponadto gruczolaki częściej wykrywa się u osób starszych, z otyłością, nadciśnieniem tętniczym oraz cukrzycą. Ryzyko może zwiększać także palenie tytoniu.

Objawy gruczolaka nadnercza

Większość omawianych guzów to zmiany nieczynne hormonalnie, więc nie dają żadnych zauważalnych objawów. Z tego powodu są one najczęściej wykrywane przypadkowo podczas badań obrazowych – stąd określa się je mianem „incydentaloma”. W przypadku czynnego hormonalnie gruczolaka nadnercza objawy zależą od rodzaju hormonu produkowanego w nadmiarze.

Nadmiar kortyzolu – zespół Cushinga

Gdy guz wydziela zbyt dużą ilość kortyzolu, u pacjenta mogą pojawić się charakterystyczne symptomy:

• otyłość brzuszna,
• zanik mięśni rąk i nóg,
• bawoli kark – nagromadzenie tkanki tłuszczowej,
• twarz księżycowata – okrągła i zaczerwieniona,
• szerokie, fioletowe rozstępy,
• trądzik,
• skłonność do siniaków,
• zaburzenia metaboliczne – wysokie ciśnienie tętnicze, cukrzyca, osteoporoza,
• depresja,
• stany lękowe.

Nadmiar aldosteronu – zespół Conna

W przypadku nadprodukcji aldosteronu głównym problemem jest zaburzenie gospodarki wodno-elektrolitowej, które prowadzi do nadciśnienia tętniczego, kołatania serca i przewlekłego zmęczenia. Dochodzi do obniżenia poziomu potasu, czyli hipokaliemii, który objawia się:

• silnym osłabieniem mięśni,
• skurczami,
• bólami głowy,
• drętwieniem kończyn.

Nadmiar hormonów płciowych

W rzadkich przypadkach gruczolak nadnerczy może wydzielać hormony płciowe – androgeny lub estrogeny. Objawy zależą od płci:

• u kobiet: nadmierne owłosienie (hirsutyzm), zaburzenia miesiączkowania, łysienie typu męskiego, obniżenie głosu,
• u mężczyzn: powiększenie piersi (ginekomastia), spadek libido, problemy z erekcją.

Diagnostyka gruczolaka nadnerczy

Diagnostyka gruczolaka nadnercza ma dwa główne cele. Pierwszym jest ocena czy zmiana ma charakter łagodny, a drugim sprawdzenie, czy guz produkuje hormony. Podstawowe znaczenie mają badania obrazowe, przede wszystkim tomografia komputerowa oraz rezonans magnetyczny. Pozwalają one ocenić wielkość, kształt i strukturę guza. Każdy pacjent z gruczolakiem nadnercza powinien przejść również diagnostykę hormonalną. Wykonuje się m.in.:

• oznaczenie metoksykatecholamin w moczu lub osoczu,
• ocenę wydzielania kortyzolu,
• ocenę wydzielania aldosteronu,
• badanie hormonów płciowych, m.in. DHEA-S, testosteronu, androstendionu oraz 17-OH-progesteronu.

Leczenie gruczolaka nadnerczy

Sposób leczenia gruczolaka nadnerczy zależy przede wszystkim od tego, czy jest on czynny hormonalnie, a także od jego wielkości i ryzyka złośliwości. Większość niewielkich i nieaktywnych guzów wymaga jedynie regularnej kontroli. Pacjent pozostaje pod opieką lekarza i okresowo wykonuje badania obrazowe oraz hormonalne.

Terapią z wyboru w przypadku czynnych gruczolaków oraz tych podejrzanych o nowotwór złośliwy jest operacyjne usunięcie nadnercza wraz z guzem. Przy małych, łagodnych zmianach najczęściej wykonuje się zabieg laparoskopowy, natomiast większe mogą wymagać klasycznej operacji.

Leczenie farmakologiczne stosuje się głównie u osób, które nie mogą zostać zakwalifikowane do zabiegu ze względu na wiek lub ciężkie choroby współistniejące. Ponadto pacjenci po usunięciu gruczolaka wydzielającego kortyzol często wymagają czasowej suplementacji hydrokortyzonem. Drugie nadnercze może zostać zahamowane przez nadmiar hormonów produkowanych wcześniej przez guz i potrzebuje czasu, aby odzyskać prawidłową czynność.

Zalecenia żywieniowe przy gruczolaku nadnerczy

Choć sam gruczolak nadnerczy nie wymaga specjalnej diety, odpowiednie odżywianie może wspierać leczenie i zmniejszać ryzyko powikłań hormonalnych. Najważniejsze zalecenia obejmują:

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• kontrolę poziomu glukozy we krwi,
• dietę o niskim indeksie glikemicznym przy nadmiarze kortyzolu i współistniejącej insulinooporności lub cukrzycy.

Ponadto podczas przygotowań do specyficznych testów hormonalnych przez 4 tygodnie przed badaniem pacjenci muszą przestrzegać konkretnych wytycznych:

• zwiększone spożycie sodu i potasu,
• całkowite unikanie lukrecji (w tym w herbatkach ziołowych, cukierkach), która może fałszować wyniki. 

Jeśli guz wydziela hormony, dieta może wspomagać leczenie farmakologiczne. Przy nadmiarze aldosteronu warto wzbogacić jadłospis w dobre źródła potasu, np. banany, pomidory, ziemniaki. Jednocześnie konieczne może być ograniczenie spożycia soli, aby wspomóc kontrolę trudnego do leczenia nadciśnienia. Z kolei w przypadku nadmiaru kortyzolu wskazana jest dieta bogata w wapń i witaminę D (wsparcie przy osteoporozie) oraz ograniczenie cukrów prostych w celu łatwiejszej kontroli glikemii. Jednak wszelkie radykalne zmiany w diecie powinny być skonsultowane z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.

Gruczolak nadnerczy – rokowania

Rokowania u pacjentów z gruczolakiem nadnercza są zwykle bardzo dobre. Większość zmian ma charakter łagodny i nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla życia. Transformacja gruczolaka w raka kory nadnerczy zdarza się bardzo rzadko. Mimo to każdy wykryty guz wymaga regularnej kontroli, ponieważ z czasem może zacząć wydzielać hormony lub zwiększać swoje rozmiary. Wczesne rozpoznanie oraz właściwe leczenie pozwalają zwykle uniknąć powikłań i utrzymać dobrą jakość życia.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz