Zapalenie jajników – objawy, przyczyny, leczenie

Zapalenie jajników (łac. oophoritis) stanowi proces zapalny dotyczący jednego lub obu żeńskich gonad, który w praktyce klinicznej niezmiernie rzadko występuje jako izolowane schorzenie. Ze względu na ścisłe sąsiedztwo anatomiczne oraz wspólne unaczynienie i unerwienie, proces zapalny obejmuje zazwyczaj jednocześnie jajowody i jajniki, co w literaturze medycznej określane jest mianem zapalenia przydatków lub jajowodowo-jajnikowego zapalenia. Zapalenie jajników dotyczy przede wszystkim kobiet w wieku rozrodczym, ze szczególnym nasileniem w grupie poniżej 35. roku życia. Choroba występuje niezwykle rzadko przed pierwszą miesiączką, w ciąży oraz po menopauzie. Szacuje się, że nawet u 10-40% kobiet z nieleczonym zakażeniem szyjki macicy wywołanym przez Neisseria gonorrhoeae dochodzi do rozwoju wstępującego zapalenia narządu rodnego z zajęciem przydatków.

Czynniki ryzyka istotnie zwiększające prawdopodobieństwo rozwoju zapalenia jajników

Przyczyny i mechanizm powstawania zapalenia jajników – co wywołuje stan zapalny?

Etiologia zapalenia jajników jest wieloczynnikowa, a kluczową rolę odgrywają zakażenia bakteryjne o charakterze wstępującym. Fizjologicznie, jajniki są chronione przed wnikaniem patogenów przez istniejącą barierę anatomiczną. Infekcja szerzy się najczęściej drogą sąsiedzką – z jajowodu, rzadziej drogą krwiopochodną lub chłonką z odległych ognisk zapalnych (np. wyrostka robaczkowego).

Patogeny odpowiedzialne za rozwój zapalenia jajników dzieli się na dwie główne kategorie:

1. Ostre bakteryjne zapalenie jajników (typowe):

• Neisseria gonorrhoeae – odpowiedzialna za 10-30% przypadków.
• Chlamydia trachomatis – często przebiega bezobjawowo, prowadzi do najcięższych powikłań w postaci niepłodności.
• Mycoplasma genitalium.
• Gardnerella vaginalis oraz anaeroby (Prevotella, Peptostreptococcus).
• Bakterie jelitowe (Escherichia coli, Klebsiella, Enterococcus faecalis).

2. Specyficzne postacie zapalenia jajników (rzadkie)

• Etiologia wirusowa: wirus świnki – u około 5% kobiet po pokwitaniu, które przeszły świnkę, występuje zapalenie jajników o charakterze samoograniczającym się.
• Etiologia gruźlicza: Mycobacterium tuberculosis – postać przewlekła, trudna w diagnostyce, prowadząca do wyniszczenia jajników.
• Etiologia grzybicza: postać podostra (rzadko spotykana).

W patogenezie choroby wyróżnia się także mechanizm autoimmunologiczny, w którym układ odpornościowy rozpoznaje własne antygeny komórek jajnika jako obce. Autoimmunologiczne zapalenie jajników jest przyczyną przedwczesnej niewydolności jajników, prowadząc do zaniku pęcherzyków jajnikowych i niepłodności.

Zapalenie jajników – objawy kliniczne i klasyfikacja 

Pełny obraz kliniczny zapalenia jajników zależy od fazy choroby. Prawidłowa klasyfikacja ma kluczowe znaczenie dla wdrożenia odpowiedniego leczenia i zapobiegania powikłaniom. Wyróżnia się:

• ostre zapalenie jajników,
• podostre zapalenie jajników,
• przewlekłe zapalenie jajników.

Ostre zapalenie jajników charakteryzuje się nagłym początkiem i burzliwym przebiegiem. Dominującym objawem jest silny, często jednostronny ból w podbrzuszu, promieniujący do okolicy lędźwiowo-krzyżowej oraz pachwiny. Ból ma charakter stały, narastający, a jego intensywność znacząco zwiększa się podczas badania ginekologicznego oraz podczas stosunku płciowego.

Towarzyszące objawy ogólne to:

• gorączka (temperatura ciała często >38,5°C) z dreszczami,
• nudności, wymioty, ogólne rozbicie,
• zaburzenia mikcji (ból, parcie na pęcherz),
• nieregularne krwawienia międzymiesiączkowe oraz obfite, niekiedy ropne i cuchnące upławy.

Zapalenie jajników po menopauzie

Szczególnym i stosunkowo rzadkim wariantem klinicznym jest zapalenie jajników u kobiet po menopauzie. Częstość występowania w tej grupie wiekowej jest znacząco niższa niż u kobiet w wieku rozrodczym, co wynika z zaniku błony śluzowej macicy i zmiany flory bakteryjnej.

Charakterystyka zapalenia jajników w po menopauzie:

1. Etiologia: Rzadko związana z chorobami przenoszonymi drogą płciową (STD). Najczęściej jest następstwem rozprzestrzeniania się zakażenia z sąsiednich narządów (uchyłkowatość jelita grubego, zapalenie wyrostka robaczkowego) .
2. Obraz kliniczny: Objawy są często bardziej stłumione. Zamiast typowego bólu, może występować jedynie uczucie rozpierania w miednicy mniejszej lub niespecyficzne zmęczenie.
3. Powikłania: Ze względu na zanik tkanki łącznej i wolniejszą odpowiedź immunologiczną, ryzyko powstania dużego ropnia miednicy jest wyższe.

Zapalenie jajników – badania

Proces diagnostyczny w kierunku zapalenia jajników jest złożony i wymaga integracji objawów klinicznych z zaawansowanymi testami laboratoryjnymi. Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. ciążę pozamaciczną, zapalenie wyrostka robaczkowego, torbiel jajnika czy endometriozę.

W poszczególnych rodzajach zapalenia jajników, należy zwrócić szczególna uwagę na następujące badania:

• W ostrym zapaleniu jajników → najistotniejsze jest pobranie materiału do PCR przed włączeniem antybiotyku. Dodatnia reakcja łańcuchowa polimerazy na obecność C. trachomatis i N. gonorrhoeae rozstrzyga etiologię zakażenia.

• W podostrym zapaleniu jajników → często wynik PCR w kierunku typowych patogenów jest ujemny. Należy wówczas poszerzyć diagnostykę o badanie w kierunku M. genitalium oraz odczyny serologiczne w kierunku Mycobacterium tuberculosis (test Quantiferon-TB Gold lub próba tuberkulinowa) oraz antygeny Candida w przypadku pacjentek z obniżoną odpornością.

• W przewlekłym zapaleniu jajników (postać autoimmunologiczna) → nie występują typowe markery infekcji bakteryjnej. Rozpoznanie opiera się na:

• podwyższonym stężeniu przeciwciał przeciwjądrowych (ANA) i przeciwciał przeciwjajnikowych (AOAs),
• podwyższonym FSH (>25 IU/l) przy niskim estradiolu,
• obrazie histopatologicznym z wycinka jajnika – widoczne nacieki limfocytarne i zanik pęcherzyków jajnikowych.

Kiedy koniecznie zgłosić się do lekarza?

Wskazania do natychmiastowej konsultacji ginekologicznej obejmują:

1. Nagły, silny ból w podbrzuszu uniemożliwiający normalne funkcjonowanie.
2. Gorączkę powyżej 38°C utrzymującą się powyżej kilku godzin, szczególnie z dreszczami.
3. Obfite, niepokojące upławy z nieprzyjemnym zapachem.
4. Krwawienie z dróg rodnych niezwiązane z miesiączką.
5. Wystąpienie bólu u kobiety w ciąży.

Brak reakcji na te objawy w ciągu 48-72 godzin grozi rozwojem ropnia jajowodowo-jajnikowego, zapaleniem otrzewnej i sepsą.

Jak leczy się zapalenie jajników?

Leczenie zapalenia jajników jest priorytetowe i opiera się na dwóch filarach: agresywnej antybiotykoterapii oraz, w przypadkach powikłanych, interwencji chirurgicznej.

1. Leczenie zachowawcze (farmakologiczne)

Włączane empirycznie przed uzyskaniem wyniku posiewu, uwzględnia szerokie spektrum patogenów (dwoinka rzeżączki, chlamydia, beztlenowce). Standardem jest terapia skojarzona:

• Ceftriakson (domięśniowo, jednorazowo) + Doksycylina (doustnie przez 14 dni) z opcjonalnym Metronidazolem (w celu pokrycia flory beztlenowej).

W ciężkich przypadkach (ostre zapalenie, ciąża, brak współpracy pacjentki) wymagana jest hospitalizacja i dożylna antybiotykoterapia.

2. Leczenie inwazyjne (chirurgiczne)

Interwencja laparoskopowa jest wskazana w przypadkach braku poprawy klinicznej po 48-72 godzinach leczenia, podejrzeniu pęknięcia ropnia jajowodowo-jajnikowego lub ciężkiego zapalenia otrzewnej. Zakres operacji zależy od rozległości zmian, wieku pacjentki oraz planów reprodukcyjnych. Może zostać wykonany drenaż ropni, uwalnianie zrostów lub jednostronne lub obustronne wycięcie przydatków w skrajnych przypadkach.

Mgr Kinga Dworak