Zapalenie jamy ustnej u dzieci – przyczyny, objawy, leczenie

Zapalenie jamy ustnej u dzieci to dolegliwość, która potrafi skutecznie uprzykrzyć życie zarówno małemu pacjentowi, jak i jego rodzicom. Problem ten jest powszechny w gabinetach pediatrycznych i stomatologicznych, a jego przyczyny i przebieg są bardzo różnorodne. Na szczęście w wielu przypadkach zmiany ustępują samoistnie, jednak właściwe leczenie pozwala znacząco skrócić czas choroby i zmniejszyć dolegliwości bólowe. Jak rozpoznać przyczynę zapalenia jamy ustnej u dzieci i co zrobić, by przynieść ulgę choremu maluchowi?

Najczęstsze przyczyny zapalenia jamy ustnej u dzieci

Przyczyny występowania stanów zapalnych w obrębie jamy ustnej u najmłodszych są wieloczynnikowe – zarówno infekcyjne, jak i odpornościowe oraz środowiskowe.

Infekcje wirusowe, bakteryjne i grzybicze

Najpowszechniejszą przyczyną zapalenia jamy ustnej u dzieci są infekcje, szczególnie wirusowe. Układ odpornościowy malucha dopiero się rozwija, dlatego kontakt z patogenami często prowadzi do choroby. Przebieg infekcji zwykle jest łagodny, ale w niektórych przypadkach bywa gwałtowny i bardzo bolesny.

Za większość przypadków bolesnych nadżerek u dzieci między 1. a 6. rokiem życia odpowiada wirus opryszczki typu 1 (HSV-1), który wywołuje opryszczkowe zapalenie jamy ustnej. Inne częste czynniki zakaźne to:

• wirusy ospy wietrznej i półpaśca, odry i Coxsackie (wywołują bostonkę),
• drożdżaki Candida albicans – odpowiedzialne za pleśniawki, często pojawiają się u niemowląt i dzieci po kuracji antybiotykowej,
• bakterie, które rzadziej powodują zapalenie, ale mogą prowadzić do ciężkich postaci choroby, ostre martwicze wrzodziejące zapalenie dziąseł.

Ponieważ infekcje wirusowe bardzo szybko się rozprzestrzeniają, dziecko w okresie objawów nie powinno uczęszczać do żłobka czy przedszkola. Warto też pamiętać, że pierwsze zakażenie wirusem opryszczki bywa najcięższe i daje najbardziej nasilone objawy.

Afty nawracające

Afty nawracające to jedna z najczęstszych przyczyn zapalenia jamy ustnej u dzieci o charakterze nieinfekcyjnym. Mogą pojawiać się cyklicznie i często mają tendencję do samoistnego ustępowania. Mimo to bywają bardzo bolesne i znacząco obniżają komfort życia. Nie znamy dokładnej przyczyny nawracającego aftowego zapalenia jamy ustnej u dzieci, ale prawdopodobnie ważną rolę odgrywają zaburzenia pracy układu odpornościowego, a także:

• predyspozycje genetyczne (afty często występują rodzinnie),
• mikrourazy błony śluzowej,
• stres i przemęczenie,
• niedobory witamin i mikroelementów.

Czynniki mechaniczne, dietetyczne i alergiczne

Błona śluzowa jamy ustnej u dzieci jest bardzo delikatna i podatna na uszkodzenia. Nawet niewielki uraz może prowadzić do powstania nadżerki, która następnie ulega nadkażeniu i przekształca się w stan zapalny. Najczęstsze przyczyny to:

• drażnienie śluzówki przez aparat ortodontyczny,
• przypadkowe przygryzienie policzka lub języka,
• oparzenia gorącym jedzeniem lub napojami,
• zbyt intensywne szczotkowanie zębów,
• ostre krawędzie zębów lub ubytków próchnicowych.

Choć tego typu uszkodzenia wydają się błahe, mogą być punktem wyjścia dla rozwoju bolesnych zmian zapalnych. Co więcej, prawidłowa regeneracja błony śluzowej jamy ustnej wymaga odpowiedniej podaży witamin i mikroelementów, zwłaszcza cynku, żelaza, witamin A, C i  z grupy B. Ich niedobór może prowadzić do zwiększonej podatności na uszkodzenia i stany zapalne.

Nawracające zapalenie jamy ustnej u dzieci mogą być wynikiem reakcji nadwrażliwości na określone substancje – objawy pojawiają się wtedy po kontakcie z czynnikiem wywołującym. W takich przypadkach leczenie objawowe przynosi jedynie krótkotrwałą poprawę. U dzieci uczulenie wywołują najczęściej:

• składniki past do zębów (np. SLS),
• cytrusy i kwaśne owoce,
• pomidory,
• czekolada i kakao,
• orzechy,
• ostre przyprawy.

Choroby ogólnoustrojowe

W niektórych przypadkach zmiany w buzi są sygnałem ostrzegawczym chorób ogólnoustrojowych. Mogą one towarzyszyć m.in. celiakii, chorobie Leśniowskiego-Crohna, a nawet poważniejszym schorzeniom hematologicznym. Z tego względu zapalenia jamy ustnej u dzieci o nietypowym lub ciężkim przebiegu wymagają dalszej diagnostyki.

Rodzaje zapalenia jamy ustnej u dzieci – jak je rozróżnić?

Prawidłowe rozpoznanie rodzaju zapalenia jest kluczowe dla doboru odpowiedniej terapii. Poszczególne typy różnią się nie tylko wyglądem zmian, ale także przebiegiem i czasem trwania choroby.

Wirusowe (inaczej pęcherzykowe) zapalenie jamy ustnej u dzieci zazwyczaj zaczyna się gwałtownie. Dziecko może mieć wysoką gorączkę, być marudne i skarżyć się na ból mięśni jeszcze zanim w buzi pojawią się pierwsze zmiany. Po 2–3 dniach na wargach, dziąsłach, języku czy podniebieniu uwidaczniają się drobne pęcherzyki, które pękają, tworząc bolesne, czerwone nadżerki.

W przypadku grzybiczego zapalenia jamy ustnej (czyli popularnych pleśniawek) w ustach pojawia się biały, serowaty nalot. Zmiany te mogą przypominać resztki mleka, jednak w przeciwieństwie do nich nie dają się łatwo usunąć. Próba starcia nalotu gazikiem zazwyczaj kończy się odsłonięciem czerwonej, krwawiącej i bolesnej powierzchni.

Afty nawracające mają z kolei bardzo charakterystyczny wygląd – to owalne owrzodzenia pokryte szarym lub żółtawym nalotem z wyraźną, czerwoną obwódką. U dzieci najczęściej występują tzw. afty małe (poniżej 1 cm), które choć bolesne, nie zostawiają blizn. Rzadziej spotyka się afty duże (powyżej 1 cm) lub afty opryszczkopodobne, które występują w dużych skupiskach.

Zmiany o charakterze mechanicznym zazwyczaj mają nieregularny kształt i są zlokalizowane w miejscu bezpośredniego drażnienia, np. na linii zgryzu lub w miejscach styku z ostrym elementem aparatu ortodontycznego. W przypadku reakcji alergicznych błona śluzowa staje się zaczerwieniona, obrzęknięta i piekąca, często bez wyraźnie zarysowanych, pojedynczych owrzodzeń.

Jakie objawy mogą towarzyszyć zapaleniu jamy ustnej u dzieci?

Oprócz samych zmian w buzi możemy zauważyć u dziecka szereg innych, często niespecyficznych dolegliwości. Problematyczne bywają zwłaszcza objawy zapalenia jamy ustnej u niemowląt, ponieważ łatwo pomylić je np. z ząbkowaniem. Maluch jest płaczliwy, rozdrażniony i nadmiernie się ślini, jednak w przypadku stanu zapalnego dolegliwości są znacznie silniejsze niż przy wychodzeniu zębów mlecznych. Ból może znacząco wpływać na zachowanie – dziecko ma trudności z mówieniem, nie chce myć zębów, a co najgorsze odmawia jedzenia i picia. To ostatnie jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ u młodszych pacjentów może doprowadzić do odwodnienia.

Choć większość przypadków zapalenia jamy ustnej ma łagodny przebieg, niektóre objawy wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Ich obecność może wskazywać na cięższy przebieg choroby lub inną, poważniejszą przyczynę. Do niepokojących objawów należą:

• wysoka gorączka (powyżej 38°C),
• odmowa przyjmowania płynów,
• objawy odwodnienia,
• zmiany utrzymujące się ponad 14 dni,
• wysypka lub zmiany skórne.

Ile trwa zapalenie jamy ustnej u dzieci?

Czas trwania zapalenia jamy ustnej u dzieci zależy przede wszystkim od jego przyczyny oraz ogólnego stanu zdrowia malucha. W większości przypadków zmiany mają charakter samoograniczający się i ustępują w ciągu kilku do kilkunastu dni, jednak przebieg choroby może się różnić w zależności od rodzaju zmian:

• aftowe zapalenie jamy ustnej u dzieci standardowo goi się w ciągu 2. tygodni. Jeśli afty są duże, mogą utrzymywać się dłużej,
• pleśniawki ustępują już w ciągu kilku dni od wdrożenia leczenia przeciwgrzybiczego,
• w przypadku pęcherzykowego zapalenia jamy ustnej u dzieci cały proces – od wystąpienia pierwszych objawów ogólnych do wygojenia nadżerek – trwa ok. 2-3 tygodnie. Najbardziej bolesne zmiany ustępują zwykle po 6-10. dniach,
• jeśli problem wynika z czynników mechanicznych czy kontaktu z alergenem, to po usunięciu przyczyny do jego wygojenia wystarczy ok. 3-5 dni.

Leczenie zapalenia jamy ustnej u dzieci

Najważniejsze cele terapii to łagodzenie dolegliwości, przyspieszanie regeneracji śluzówki oraz eliminacja przyczyny (jeśli jest znana). Choć zmiany w wielu przypadkach mogą zniknąć samoistnie, to odpowiednio dobrane leczenie skraca czas odczuwania bólu, nawet jeśli nadżerki wciąż są widoczne.

Przede wszystkim niezbędna jest dokładna higiena jamy ustnej – nawet jeśli szczotkowanie sprawia ból. W takim przypadku warto zmienić szczoteczkę na taką z bardzo miękkim włosiem. Zalegające resztki pokarmowe sprzyjają nadkażeniom bakteryjnym, co może zaostrzyć problem.

W leczeniu zapalenia jamy ustnej u dzieci stosuje się:

• aerozole doustne – są wygodne i bezpieczne do aplikacji nawet u niemowląt. W składzie znajdziemy np. benzydaminę o działaniu przeciwzapalnym i miejscowo znieczulającym czy jony srebra o właściwościach odkażających,
• płyny do płukania – przeznaczone dla starszych dzieci, które potrafią już płukać jamę ustną. Mogą zawierać antyseptyczną chlorheksydynę lub substancje nawilżające i łagodzące podrażnienia, takie jak siemię lniane czy wyciąg z chrząstnicy kędzierzawej,
• żele do jamy ustnej – zawierają zwykle substancje o działaniu powlekającym, ochronnym i wspierającym regenerację, np. dekspantenol, kwas hialuronowy,
• leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, np. paracetamol, ibuprofen – w przypadku silnego bólu utrudniającego funkcjonowanie.

Oprócz tego rozpoznanie przyczyny pojawienia się zmian pozwala zastosować preparaty działające bezpośrednio na nią, np. leki przeciwgrzybicze w przypadku zakażenia drożdżakami, czy acyklowir skuteczny w zwalczaniu wirusa opryszczki.

Jak przynieść ulgę maluchowi? Domowe metody łagodzenia dolegliwości

Oprócz aptecznych preparatów, ogromne znaczenie ma odpowiednia opieka domowa. Najważniejszym wyzwaniem jest utrzymanie prawidłowego nawodnienia organizmu – warto podawać dziecku płyny w temperaturze pokojowej, które nie podrażniają chorej śluzówki. Musimy też zmodyfikować jego dietę – bolesne owrzodzenia sprawiają ból podczas jedzenia, więc należy unikać produktów twardych czy o intensywnym smaku.

W czasie choroby podawajmy dziecku półpłynne, papkowate posiłki, również w temperaturze pokojowej. Wyeliminujmy wszystko, co kwaśne (soki z cytrusów, pomidory), słone oraz ostre. Nawet twarda skórka od chleba może w tym czasie mechanicznie ranić buzię. Dobrym pomysłem jest podawanie chłodnych jogurtów, kisieli czy letnich zup-kremów.

Dodatkowo możemy zastosować naturalne składniki wspomagające gojenie, takie jak:

• miód – jest ceniony za właściwości przeciwzapalne i antyseptyczne. Możemy stosować go miejscowo na zmiany, jednak wyłącznie u dzieci powyżej 1. roku życia,
• sok z aloesu – jest słodki, więc maluchy chętnie go wypiją. Działa nawilżająco i wspomaga naturalne procesy gojenia,
• napar z rumianku – ma właściwości przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe, może więc złagodzić pieczenie i ból.

Pamiętajmy, że zapalenie jamy ustnej to dla dziecka stan dużego stresu. Cierpliwość, delikatność podczas posiłków oraz dbanie o to, by każda porcja płynów była podawana w sposób jak najmniej bolesny, to najlepsze wsparcie, jakie możemy zaoferować małemu pacjentowi.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz