Zwapnienie nerek – objawy, przyczyny, leczenie

Co to jest zwapnienie nerek? Zwapnienie nerek nazwane też nefrokalcynozą lub wapnicą nerek, to termin oznaczający wzrost poziomu wapnia w nerkach, prowadzący do uogólnionego odkładania się w miąższu nerek złogów wapnia w postaci szczawianu lub fosforanu wapnia. Przyczyną jest nadmierne stężenie wapnia w filtracie nerkowym, czyli w moczu powstającym w nerkach, które powiązane ze wzrostem pH prowadzi do wytrącania się kryształów wewnątrz nerek. Najczęściej procesem tym dotknięte są obie nerki. 

Zwapnienie nerek a kamica

Zwapnienie nerek odróżnia od kamicy nerek to, że złogi odkładają się w miąższu nerek, a nie w drogach odprowadzających mocz jak w przypadku kamicy. Zwapnienie może współwystępować z kamicą lub występować od niej niezależnie. Obecność złogów może prowadzić do uszkodzenia nerek a w konsekwencji do ich niewydolności.

Ze względu na nasilenie zwapnień wyróżnia się nefrokalcynozę:

• molekularną – potencjalnie odwracalna, możliwa do rozpoznania tylko w badaniach analizujących skład chemiczny tkanki nerkowej,
• mikroskopową – rozpoznawaną w badaniu mikroskopowym w materiale biopsyjnym,
• makroskopową – widoczną w badaniach obrazowych (USG, TK).

Zwapnienie nerek – przyczyny

Wśród przyczyn zwapnienia nerek wymienia się: 

• zespół Alporta – choroba genetyczna obejmująca nieprawidłowe funkcjonowanie nerek, ale również narząd słuchu oraz wzrok;
• zespół Barttera – wrodzone schorzenie nerek polegające na utracie soli przez nerki;
• przewlekłe kłębuszkowe zapalenia nerek;
• rodzinna hipomagenezemia (obniżone stężenie magnezu);
• kwasica kanalikowa (cewkowa) – zaburzenie czynności nerek polegające na nieprawidłowej regulacji pH przez nerki;
• choroba Denta – rzadka wrodzona choroba nerek, w której dochodzi do zwiększonego wydalania wapnia z moczem, tworzenia złogów i kamieni w nerkach, zwykle dotyczy mężczyzn;
• odrzucenie przeszczepu nerki;
• hiperkalcemia (wysokie stężenie wapni we krwi) spowodowana np. nadczynnością przytarczyc;
• hiperkalciuria – nadmierne wydalanie wapnia z moczem;
• hiperoksaluria – to nadmierne wydalanie szczawianu z moczem, postać pierwotna jest uwarunkowana genetycznie, wtórna jest spowodowana zwiększonym wchłanianiem w jelitach (przewlekła choroba zapalna jelit, zwiększone spożycie z pokarmem lub brak bakterii w jelitach rozkładających szczawiany);
• toksyczność witaminy D;
• stosowanie niektórych leków: amfoterycyna B, acetazolamid, ciprofloksacyna, acyklowir, furosemid;
• sarkoidoza – choroba polegająca na występowaniu w różnych narządów guzków zapalnych (ziarniniaków). Guzki te mogą lokalizować się nerkach, mogą też zaburzać gospodarkę wapniową poprzez wytwarzanie witaminy D i prowadzić do powstania zwapnienia;
• przewlekła hipokaliemia (obniżone stężenie potasu).

Zwapnienie nerek – objawy

W wielu przypadkach zwapnienie nerek pozostaje bezobjawowe i może być wykryte na podstawie badań obrazowych, przy współwystępującej kamicy lub dopiero przy wystąpieniu powikłań w postaci niewydolności nerek. Jeśli występują objawy, są one niespecyficzne i dotyczą choroby podstawowej powodującej nadmierne wydalanie wapnia z moczem. Najczęściej są to:

• koka nerkowa – silny ból w okolicy brzucha, boków pleców, pachwin a także:
  • krwiomocz,
  • wydalanie kamieni nerkowych z moczem,
  • zakażenie dróg moczowych,
  • nudności, wymioty,
  • wielomocz, polidypsja,
  • nadciśnienie,
  • białkomocz,
  • niewydolność nerek.

Zwapnienie nerek u dzieci

Wśród dzieci najbardziej są na nie narażone wcześniaki. Wynika to niedojrzałości nerek, stosowania leków i zmniejszonego stężenia działających ochronnie cytrynianów w moczu. Nefrokalcynoza u dzieci najczęściej wywołana jest kwasicę kanalikową, chorobę Denta, idiopatyczną hiperkalciurię (zwiększone wydalanie wapnia z moczem) i hiperoksalurię (zwiększone wydalanie szczawianu z moczem) oraz zatrucie witaminą D.

Hiperkalciuria to najczęstsza przyczyna zwapnienia nerek u dzieci. Może ona wynikać z zaburzenia genetycznego (np. hiperkalciuria hipokalcemiczna – zwiększone wydalanie wapnia czy jego obniżonym stężeniu we krwi), pierwotnej nadczynności przytarczyc, innej choroby wieloczynnikowej, w trakcie żywienia pozajelitowego lub o nieuchwytnym podłożu (idiopatyczna).

Objawy występujące u dzieci to zahamowanie rozwoju psychoruchowego, zakażenia układu moczowego, zaburzenia oddawania moczu lub ból brzucha.

Zwapnienie nerek – badania

Istotne w diagnostyce zaburzenia są:

• badania obrazowe – tomografia komputerowa jamy brzusznej, USG nerek, w których stwierdza się obecność złogów. 
• Badanie ogólne moczu, ze szczególnym uwzględnieniem:
  • ciężaru właściwego: >1015 g/l w porannej próbce sprzyja powstawaniu złogów
  • pH: fosforany ulegają krystalizacji w moczu o odczynie zasadowym, natomiast wytrącanie szczawianu wapnia w niewielkim stopniu zależy od pH, jednak najmniej sprzyjające jest pH 6,0-7,0.
  • obecność osadu mineralnego
  • obecność elementów komórkowych: erytrocytów, leukocytów, bakterii. 
• Badanie w dobowej zbiórce moczu wydalania wapnia, fosforanów, szczawianów, cytrynianów.
• Badania poziomu we krwi parathormonu (PTH), witaminy D, poziomu wapnia, fosforanów, kwasu moczowego.

Zwapnienie nerek – leczenie

Celem leczenia jest ograniczenie gromadzenia się złogów wapnia w nerkach i ograniczenie uszkodzenia nerek poprzez wyeliminowanie przyczyny. Już powstałe złogi w większości nie ulegają jednak usunięciu.

• Stosowane metody mają na celu zmniejszenie stężenia wapnia, fosforanów lub szczawianów w moczu. Zwiększana jest ilość przyjmowanych przez pacjenta płynów do 2 litrów dziennie.
• U pacjentów z hiperkalciurią celem leczenia jest zmniejszenie poziomu wydalanego wapnia poprzez ograniczenie spożycia białka zwierzęcego, zmniejszenie spożycia sodu oraz stosowanie leków moczopędnych z grupy tiazydów.
• W nefrokalcynozie spowodowanej kwasicą kanalikową stosuje się cytrynian potasu, który zwiększa rozpuszczalność soli wapnia w moczu.
• Niekiedy w celu usunięcia przyczyny konieczne jest leczenie nadczynności przytarczyc (farmakologiczne bądź chirurgiczne), leczenie nowotworów lub innych stanów powodujących resorpcję kości.

Zwapnienie nerek – dieta

Kluczowe w postępowaniu dietetycznym jest:

• odpowiednia ilość płynów – zapewnia mniejsze zagęszczenia moczu, obniża nasycenie moczu solami tworzącymi kamienie i ryzyko wytrącania złogów. Zalecane jest przyjmowanie powyżej 2 litrów płynów w ciągu doby.
• Poziom wapnia w diecie uzależniony będzie od przyczyny leżącej u podstaw zwiększonego wydalania wapnia z moczem; zwiększona jego ilość w diecie w niewielkim stopniu może nasilać lub zmniejszać tworzenie się złogów.
• Mniejsze spożycie białka wpływa korzystnie w procesie leczenia i zapobiegania zwapnieniu nerek. Należy jednak zaplanować przyjmowanie odpowiedniej ilość białka, która nie spowoduje niedożywienia i pogorszenia ogólnego stanu zdrowia.
• Zwiększenie spożycia potasu i magnezu poprzez wzbogacenie diety o takie produkty jak: pomidory, szpinak, brokuły, banany, kiwi, soja, soczewica, orzechy, pełnoziarniste produkty zbożowe, kakao.

Mgr Renata Grzelik