Autoimmunologiczne zapalenie żołądka - co to za choroba?

Czym jest autoimmunologiczne zapalenie żołądka? Autoimmunologiczne zapalenie żołądka (AIG, z ang. autoimmune gastritis, nazywane też zanikowym zapaleniem błony śluzowej żołądka) to przewlekła choroba, w której układ odpornościowy błędnie rozpoznaje komórki okładzinowe żołądka jako zagrożenie i niszczy je. Co z tego wynika?

Do czego prowadzi proces niszczenia komórek?

Komórki okładzinowe znajdują się na dnie żołądka i odpowiadają za produkcję kwasu solnego oraz wytwarzanie białka (czynnik Castle’a), które wiąże się w przewodzie pokarmowym z witaminą B12, umożliwiając jej późniejsze wchłonięcie w jelicie cienkim.

Konsekwencją stopniowego niszczenia komórek okładzinowych żołądka jest:

• przewlekły stan zapalny
• stopniowy zanik błony śluzowej żołądka
• zmniejszenie wydzielania kwasu solnego
• ograniczenie produkcji czynnika wewnętrznego
• zaburzone wchłanianie witaminy B12
• anemia

Częstość występowania autoimmunologicznego zapalenia żołądka w populacji ogólnej szacuje się na 1 – 2%. Często współistnieje z innymi chorobami autoimmunologicznymi, najczęściej z chorobą Hashimoto i cukrzycą typu 1.

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka – przyczyny

U podstaw choroby leży nieprawidłowa aktywacja limfocytów T, które naciekają błonę śluzową żołądka i inicjują tam kaskadę zapalną. Organizm zaczyna wówczas produkować specyficzne przeciwciała przeciw komórkom okładzinowym (APCA) oraz przeciw czynnikowi wewnętrznemu (AIFA).

Ogólnie przyczyny rozwoju choroby możemy sklasyfikować na kilka czynników:

• genetyczne – predyspozycja związana z określonymi wariantami genów układu odpornościowego HLA (ang. Human Leukocyte Antigen)
• środowiskowe – np. zakażenie bakterią H.pylori, przewlekły stres, używki, alkohol, nadmiar niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ)
• współistnienie innych chorób z autoagresji

Jednym z badanych czynników środowiskowych jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Naukowcy zaobserwowali podobieństwo strukturalne między niektórymi białkami tej bakterii, a białkami komórek okładzinowych żołądka, zjawisko to nazywa się mimikrą molekularną. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów, że zakażenie H. pylori bezpośrednio wywołuje tą chorobę. Wiadomo natomiast, że obecność tej bakterii pogarsza stan błony śluzowej, dlatego w razie potwierdzonego zakażenia zaleca się leczenie antybiotykami dążąc do usunięcia bakterii z organizmu.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/bakterie-w-zoladku-co-warto-wiedziec/

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka – dziedziczenie

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka nie jest dziedziczone według prostego wzoru. Przekazywana jest predyspozycja genetyczna, a nie sama choroba, a jej ujawnienie zależy dodatkowo od wystąpienia w ciągu życia czynników środowiskowych.

W kontekście autoimmunologicznego zapalenia żołądka, ważną rolę odgrywają warianty genów układu zgodności tkankowej HLA. To właśnie one kodują białka odpowiedzialne za prezentowanie antygenów limfocytom T, co przy nieprawidłowym dopasowaniu może uruchomić proces autoagresji.

Najsilniejszy związek z predyspozycją do tej choroby oraz powiązanej z nią anemii złośliwej wykazują następujące warianty:

• HLA-DRB1*03 (wchodzący w skład haplotypu HLA-DR3) – zwiększa podatność na utratę tolerancji immunologicznej wobec własnych komórek okładzinowych
• HLA-DRB1*04 (związany z haplotypem HLA-DR4) – drugi z głównych wariantów, który silnie koreluje z występowaniem autoprzeciwciał APCA i jest powszechnie wykrywany u osób, u których choroba żołądka współistnieje z cukrzycą typu 1
• HLA-DQB1*0201 i HLA-DQB1*0302 – warianty genu HLA-DQ, które zwiększają ryzyko aktywacji limfocytów przeciwko pompie protonowej komórek okładzinowych

Te haplotypy HLA są często powiązane z innymi chorobami autoimmunologicznymi, co potwierdza wspólną zależną od HLA ścieżkę rozwoju patologii autoimmunologicznej.

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka – objawy

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka daje bardzo niespecyficzne objawy, jak również przez długi czas choroba może przebiegać całkowicie bezobjawowo. Szacuje się, że przebieg utajony, niemal całkowicie bezobjawowy, może trwać od 10 do nawet 15 lat. W tym czasie śluzówka żołądka ulega stopniowej degradacji, a organizm powoli wyczerpuje swoje zapasy witaminy B12 zgromadzone w wątrobie.

Warto podkreślić, że w przeciwieństwie do wielu innych chorób żołądka, autoimmunologiczne zapalenie żołądka nie wynika z nadmiernego wydzielania kwasu solnego. Wręcz przeciwnie, w miarę postępu choroby produkcja kwasu stopniowo się zmniejsza. Dlatego nie każdy pacjent odczuwa typowe pieczenie w nadbrzuszu czy zgagę.

Do najczęściej zgłaszanych objawów ze strony przewodu pokarmowego należą:

• uczucie pełności po posiłkach
• wzdęcia
• odbijanie
• nudności
• dyskomfort lub ból w nadbrzuszu
• uczucie zalegania pokarmu w żołądku
• zmniejszenie apetytu
• sporadyczne zgagi lub refluks
• niezamierzona utrata masy ciała (rzadziej)

Niedobór witaminy B12 może powodować:

• przewlekłe zmęczenie
• osłabienie
• pogorszenie tolerancji wysiłku
• duszność podczas aktywności fizycznej
• zawroty głowy
• kołatanie serca
• bladość skóry
• pieczenie i wygładzenie języka (tzw. język Huntera)
• drętwienie i mrowienie dłoni oraz stóp
• zaburzenia czucia
• osłabienie pamięci
• trudności z koncentracją

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka – diagnostyka i leczenie

Gastroskopia z biopsją to badanie, które pozwala na postawienie ostatecznej diagnozy autoimmunologicznego zapalenia żołądka. W trakcie tego badania lekarz:

• potwierdza atrofię (zanik) komórek żołądka
• ocenia stopień i obszar zaniku fałdów żołądkowych
• pobiera wycinki do badania histopatologicznego,
• ocena nacieku komórek zapalnych oraz niszczenia komórek okładzinowych
• ocena występowania bakteria Helicobacter pylori (poprzez badanie histopatologiczne)
• ocena wczesnych zmian przedrakowych (dysplazję lub metaplazję jelitową)

Diagnostyka laboratoryjna opiera się na badaniach:

• przeciwciała przeciwko komórkom okładzinowym (APCA) – 80-90% pacjentów we wczesnych fazach choroby
• przeciwciała przeciw czynnikowi wewnętrznemu (IFA) – ich wykrycie jednoznacznie potwierdza podłoże autoimmunologiczne anemii
• morfologia krwi
• stężenie witaminy B12
• oznaczenie ferrytyny i żelaza
• oznaczenie gastryny
• oznaczenie pepsynogenu I i II
• diagnostykę zakażenia Helicobacter pylori

Współczesna medycyna nie dysponuje lekiem, który byłby w stanie cofnąć proces autoagresji lub zmusić zniszczone komórki okładzinowe do ponownej regeneracji. Terapia opiera się na działaniu objawowym oraz profilaktyce powikłań:

• uzupełnianie niedoboru witaminy B12
• leczenie niedoboru żelaza
• eradykacja zakażenia H.Pylori (jeśli występuje)
• regularne badania kontrolne z krwi
• regularna kontrola gastroenterologiczna

Przewlekły stan zapalny i wysoki poziom gastryny zwiększają ryzyko rozwoju zmian nowotworowych (rakowiaków oraz gruczolakoraka żołądka). Z tego powodu pacjenci powinni regularnie (co 3 do 5 lat) poddawać się kontrolnemu badaniu endoskopowemu wraz z pobraniem wycinków do oceny histopatologicznej.

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka – dieta

Zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do stopnia zaawansowania choroby, współistniejących schorzeń oraz indywidualnej tolerancji poszczególnych produktów. Większość specjalistów zaleca stosowanie zasad zdrowej, zbilansowanej diety (5-6 mniejszych posiłków, żeby nie obciążać żołądka), z uwzględnieniem produktów bogatych w witaminy i składniki mineralne.

Produkty zalecane:

• gotowane, chude mięsa (drób, cielęcina), ryby
• warzywa gotowane (marchew, dynia, cukinia)
• zupy krem, lekkie wywary warzywne
• pieczywo pszenne czerstwe, drobne kasze (jaglana, manna)
• fermentowane produkty mleczne (jogurty naturalne, kefiry, o ile są dobrze tolerowane)
• oliwa z oliwek, masło (w niewielkich ilościach)

Produkty przeciwwskazane:

• tłuste, smażone mięsa, wieprzowina, podroby w panierce
• warzywa kapustne, strączkowe, surowa cebula i czosnek
• ostre przyprawy (chili, pieprz cayenne, musztarda)
• świeży, ciężki chleb razowy, grube kasze (pęczak)
• słodycze, wyroby cukiernicze
• napoje gazowane
• alkohol
• mocna czarna kawa i mocna herbata szczególnie wypijane na czczo

Pytania i odpowiedzi

1. Czy autoimmunologiczne zapalenie żołądka zawsze prowadzi do anemii z niedoboru B12?

Niedokrwistość megaloblastyczna (niedobór B12) rozwija się dopiero w zaawansowanym stadium choroby, gdy zanik komórek okładzinowych jest na tyle duży, że brakuje czynnika wewnętrznego Castle’a potrzebnego do wchłaniania witaminy B12. Wczesne wykrycie autoimmunologicznego zapalenia żołądka może temu całkowicie zapobiec, poprzez regularną suplementację tej witaminy.

2. Jakie inne choroby autoimmunologiczne często z nim współistnieją?

Autoimmunologiczne zapalenie żołądka najczęściej współistnieje z chorobami tarczycy, w tym przede wszystkim z chorobą Hashimoto (dotyczy to nawet 30% pacjentów) oraz cukrzycą typu 1. Rzadziej towarzyszą mu także bielactwo i celiakia.

3. Czy objawy mogą przypominać refluks lub nadkwasotę?

Tak, objawy tej choroby mogą przypominać refluks lub nadkwasotę, ponieważ zalegający i fermentujący w żołądku pokarm cofa się do przełyku, wywołując zgagę oraz pieczenie. Jednak mechanizm jest odwrotny niż w tradycyjnym refluksie z powodu nadprodukcji kwasu solnego. W tym przypadku występują braki kwasu solnego (bezkwasowość), przez co pacjenci często błędnie przyjmują leki hamujące jego wydzielanie, co dodatkowo pogarsza ich stan.

Dr n.med. Iwona Chromik