Markery nowotworowe dla kobiet – markery wspomagające diagnostykę najczęstszych nowotworów u kobiet

Według ostatnich dostępnych danych z Krajowego Rejestru Nowotworów z 2023 roku, u kobiet w Polsce najczęściej diagnozowane są nowotwory piersi. Stanowią niemalże 23% wszystkich rozpoznań nowotworów u kobiet. Na kolejnych miejscach plasują się nowotwory skóry (głównie nieczerniakowe), płuca, trzonu macicy i okrężnicy, czyli części jelita grubego. W diagnostyce chorób nowotworowych kluczową rolę odgrywają: badanie histopatologiczne wycinka podejrzanej o nowotworzenie zmiany (m.in. mikroskopowe) oraz badania obrazowe. Pomocne w procesie diagnozowania są także tzw. markery nowotworowe. Kiedy markery pomagają w rozpoznaniu, co należy o nich wiedzieć i czy wzrost stężenia markera zawsze wiąże się z diagnozą choroby nowotworowej?

Czym są markery nowotworowe?

Markery nowotworowe (potocznie markery rakowe), to substancje (najczęściej białka, także hormony, enzymy, itp.), które są produkowane przez komórki nowotworowe (np. AFP, CA125, CA19-9) lub przez organizm (np. CEA, PSA) głównie w odpowiedzi na proces nowotworowy. Obecne są we krwi, moczu lub innych wydzielinach i wydalinach ustrojowych – i w nich można badać ich stężenie. Idealnie byłoby, gdyby zamiast biopsji, czyli zabiegu inwazyjnego polegającego na pobraniu wycinka z podejrzanej zmiany, to małoinwazyjne badania markerów nowotworowych z krwi, moczu także kału, pozwalały na diagnozowanie nowotworów, najlepiej jeszcze na wczesnych i możliwych do wyleczenia etapach zaawansowania.

Dlaczego tak nie jest? Z prostej przyczyny. Stężenie markerów nowotworowych nie wzrasta wyłącznie w chorobach nowotworowych. Przykładowo – stężenie markerów nowotworowych wzrasta m.in. u palaczy, ale także w przebiegu chorób zapalnych różnych układów i narządów.

Cel badania markerów nowotworowych

Czyli kiedy badanie markerów ma sens?

Markery nowotworowe oznacza się zwykle w trzech sytuacjach:

• gdy lekarz na podstawie dostępnych mu wyników badań i wywiadu z pacjentem podejrzewa nowotwór; zleca wówczas badanie stężenia markera dla podejrzewanej choroby nowotworowej,
• gdy wynik biopsji wskazuje na nowotwór i pomiar stężenia markera pozwoli określić zaawansowanie i rozległość procesu chorobowego,
• gdy monitoruje się leczenie choroby (remisja – spadek stężenia markerów nowotworowych) i jej nawrót (wzrost stężenia markerów nowotworowych).

Kiedy nie powinno badać się markerów nowotworowych?

Odwołując się do powyżej przedstawionych informacji należy podkreślić, że nieuzasadnione wskazaniami „dorobienie” sobie markera nowotworowego przy okazji wykonywania corocznych badań okresowych, diagnostycznych lub profilaktycznych (np. morfologii, glukozy, lipidogramu) nie ma medycznego uzasadnienia i nie przyniesie nam żadnej korzyści. Z kolei informacja na wyniku o podwyższonym stężeniu wybranego markera może być dla nas niepotrzebnie stresująca i wiązać się z koniecznością wykonania dodatkowych badań i odbycia wizyt u specjalistów, którzy ustalą przyczynę wzrostu stężenia markera nowotworowego.

Najrozsądniejszym podejściem do markerów nowotworowych u kobiet jest badanie ich wyłącznie na podstawie zaleceń lekarskich.

Markery reprezentujące najczęstsze nowotwory u kobiet:

CA 15-3

CEA

CA 125

CA 19-9

Najczęstsze nowotwory u kobiet a markery

• Rak piersi

Markerem nowotworowym wspomagającym diagnostykę raka piersi jest glikoproteina CA 15-3.

• Poza rakiem piersi stężenie CA 15-3 wzrasta także w przebiegu: raka płuca, endometrium, trzustki, wątroby.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu CA 15-3 zalicza się: marskość wątroby, stany zapalne wątroby, przewlekłą chorobę nerek, zapalenie płuc, gruźlicę, choroby reumatyczne.

• Nowotwory skóry

W rozpoznaniu nieczerniakowych nowotworów skóry najistotniejsze jest badanie histopatologiczne wycinków.

W przypadku czerniaka markerem wspomagającym jego diagnostykę jest białko S100.

• Poza czerniakiem wzrost stężenia S100 obserwowany jest w nowotworach układu nerwowego.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu S100 zalicza się: choroby neurodegeneracyjne, autoimmunologiczne, stany zapalne.

• Rak płuca

Markerem nowotworowym wspomagającym diagnostykę niedrobnokomórkowego raka płuca jest przede wszystkim CYFRA 21-1 (rozpuszczalny fragment białka cytokeratyny 19), także CEA (antygen karcinoembrionalny) i SCC-Ag (antygen raka płaskonabłonkowego).

• Wzrost stężenia CYFRA 21-1 obserwowany jest także w: raku przełyku, piersi, trzustki, pęcherza i szyjki macicy.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu CYFRA 21-1 zalicza się: niezłośliwe zmiany w płucach, zapalenie płuc, przewlekłą chorobą nerek, gruźlicę i marskość wątroby.

• Wzrost stężenia SCC-Ag obserwowany jest także w przypadku nowotworów głowy i szyi oraz w raku szyjki macicy.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu SCC-Ag należą: choroby płuc, nerek, łuszczyca.

Markerem nowotworowym wspomagającym diagnostykę drobnokomórkowego raka płuca jest białko ProGRP, także NSE (enzym – neuroswoista enolaza).

• Wzrost stężenia ProGRP obserwowany jest także w: raku rdzeniastym tarczycy i nowotworach neuroendokrynnych.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu ProGRP należy przewlekła choroba nerek.

• Wzrost stężenia NSE obserwowany jest w także w: nowotworach układu nerwowego (neuroblastoma) i grasicy.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu NSE należą: nienowotworowe choroby płuc, przewlekła choroba nerek, choroby wątroby, urazy głowy, sepsa.

• Rak trzonu macicy

Markerem nowotworowym wspomagającym diagnostykę raka trzonu macicy jest glikoproteina CA 125, chociaż częściej ten marker kojarzy się z rakiem jajnika.

• Wzrost stężenia CA 125 obserwowany jest we wspomnianym raku jajnika, a także płuca, piersi, endometrium, trzustki i wątroby.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu CA 125 należą: ciąża, miesiączka, endometrioza, marskość wątroby, stany zapalne wątroby, trzustki, przydatków (jajników, jajowodów).

• Rak okrężnicy (jelita grubego)

Markerem nowotworowym wspomagającym diagnostykę raka jelita grubego jest CEA.

•  Wzrost stężenia CEA obserwowany jest także w: raku żołądka, trzustki, piersi, płuca, narządów rodnych, pęcherza moczowego, stercza.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu CEA zalicza się: palenie papierosów, ciążę, ostre i przewlekle stany zapalne przewodu pokarmowego, stany zapalne płuc, cukrzycę.

• Pozostałe

• CA 19-9 – rak trzustki (inne: nowotwory przewodu pokarmowego; także: marskość wątroby, zapalenie pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, ostre i przewlekłe zapalenie trzustki)
• Chromogranina A – nowotwory nadnerczy i neuroendokrynne przewodu pokarmowego (inne: nowotwory płuc, rakowiaki, rak rdzeniasty tarczycy, neuroblastoma, rak prostaty; także: infekcja Helicobacter pylori, stosowanie inhibitorów pompy protonowej, przewlekła niewydolność nerek, łagodny przerost prostaty, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Crohna, choroba Parkinsona, reumatoidalne zapalenie stawów, nadczynność tarczycy, stan po menopauzie, ciąża)
• AFP – rak wątroby (inne: rak jąder i jajników, rak żołądka, dróg żółciowych, trzustki, płuca; także: marskość wątroby, wirusowe zapalenia wątroby, przewlekła choroba nerek, niedobory α-1-antytrypsyny)
• CA 72-4 – rak żołądka (inne: rak jelita grubego, przełyku, jajnika, płuca; także: stany zapalne żołądka)
• Krew utajona w kale – rak jelita grubego (inne: hemoroidy, polipy jelita grubego, nieswoiste zapalne choroby jelit, masywne krwawienia z górnego odcinka układu pokarmowego, stany po radioterapii jamy brzusznej i miednicy). W odniesieniu do krwi utajonej w kale, należy dodać kilka słów wyjaśnienia. Jest to badanie zaliczane do badań profilaktycznych, które należy wykonywać okresowo, nawet w sytuacji, w której nie towarzyszą nam objawy wskazujące na proces nowotworowy w układzie pokarmowym. Obecność krwi utajonej w kale jest bezwzględnym wskazaniem do poszukiwania przyczyn krwawienia z jelita grubego, czyli do badania kolonoskopowego (badanie obrazujące i uwidaczniające polipy, guzy, wrzody, patologiczne zmiany w jelicie grubym).

Przygotowanie do badania markerów nowotworowych

Stężenie markerów nowotworowych nie jest zależne od pory dnia, czy też spożytego przed pobraniem krwi posiłku, dlatego też na badanie nie trzeba zgłosić się na czczo, a krew można pobrać o dowolnej porze dnia. Biorąc jednak pod uwagę wcześniej przedstawione informacje o wpływie innych czynników niż nowotworowe, na stężenie markerów nowotworowych warto trzymać się pewnych zasad:

• przed pobraniem krwi wypij wodę, ułatwi to pobranie krwi personelowi medycznemu i zmniejszy ryzyko uzyskania próbki krwi niezdatnej do dalszych badań (tzw. próbki z hemolizą),
• unikaj pobrania krwi w trakcie przeziębienia, infekcji, wtedy, gdy wiesz, że w Twoim organizmie toczy się stan zapalny,
• nie decyduj się na pobranie krwi w trakcie miesiączki (przy badaniu CA 125). Jeżeli jesteś w ciąży także miej świadomość, że Twój stan może znacząco wpłynąć na stężenie niektórych markerów nowotworowych,
• jeśli spożywasz suplementy, leki, upewnij się, czy w ich składzie nie ma biotyny. Jeżeli jest – nie zażywaj ich przynajmniej na 8 godzin przed pobraniem. Biotyna zakłóca reakcje chemiczne, za pomocą których oznacza się stężenie markerów,
• miej świadomość, że u palaczy stężenie markerów może wzrastać (szczególnie w przypadku CEA),
• jeżeli powtarzasz badanie markera, udaj się do tego samego punktu pobrań/laboratorium co poprzednio. Wówczas badanie zostanie wykonane w obrębie jednej technologii, co pozwoli na uzyskanie spójnych wyników,
• omów zasadność wykonania badania z lekarzem. Markery najlepiej wykonywać według jego wskazań.

Badania markerów nowotworowych mogą być refundowane na podstawie skierowania od lekarza, dostępne są także w ofercie prywatnej sieci laboratoriów Diagnostyka. W zależności od wybranego markera, ich cena mieści się w przedziale od 50 do 200zł. Dr n.med. Beata Skowron