Katar hormonalny – czym jest?

Katar hormonalny to specyficzna postać niealergicznego i nieinfekcyjnego nieżytu nosa (ang. non-allergic rhinitis), który jest wywołany zmianami poziomów hormonów (głównie estrogenów). Zmiany te powodują rozszerzenie naczyń krwionośnych w nosie i obrzęk śluzówki, skutkując jego niedrożnością. 

Szacuje się, że naczynioruchowy nieżyt nosa, którego istotną częścią jest właśnie podłoże hormonalne, dotyczy od 10% do 20% wszystkich przypadków niealergicznego nieżytu nosa.

Katar hormonalny – przyczyny

Katar hormonalny jest ściśle związany z wahaniami stężeń hormonów płciowych, przede wszystkim estrogenów i progesteronu. Hormony te oddziałują bezpośrednio na receptory obecne w błonie śluzowej nosa.

Wysokie stężenie estrogenów stymuluje układ przywspółczulny, prowadząc do rozszerzenia naczyń krwionośnych, zwiększenia ich przepuszczalności oraz pobudzenia aktywności gruczołów surowiczo-śluzowych. Efektem tego procesu jest obrzęk małżowin nosowych oraz nadprodukcja wydzieliny.

Pojawienie się kataru hormonalnego może wystąpić w przypadkach takich jak:

• ciąża,
• cykl menstruacyjny (szczególnie faza lutealna),
• stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych,
• menopauza i okres okołomenopauzalny,
• stosowania HTZ – hormonalna terapia zastępcza,
• zaburzenia hormonalne związane z chorobami tarczycy,
• rzadziej inne schorzenia endokrynologiczne, np. akromegalia.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Katar hormonalny – objawy

Objawy kataru hormonalnego mogą przypominać alergię lub rzadziej przewlekłe przeziębienie. Brak jest natomiast cech ostrej infekcji takich jak gorączka, ból mięśni, dreszcze. U części pacjentów dominującym objawem jest wyłącznie niedrożność nosa bez obecności wydzieliny.

Do typowych objawów należą:

• uczucie zatkanego nosa, często nasilający się w pozycji leżącej,
• wodnista, przezroczysta, rzadka wydzielina z nosa,
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
• kichanie,
• chrapanie,
• oddychanie przez usta, wtórny skutek niedrożności nosa,
• zaburzenia snu wynikające z utrudnionego oddychania przez nos,
• zwiększone zmęczenie w ciągu dnia.

Różnicowanie rodzajów kataru

Nasilenie objawów mogą dodatkowo zwiększać suche powietrze, klimatyzacja, dym tytoniowy, zanieczyszczenie powietrza czy silne zapachy i substancje drażniące. Katar hormonalny może też współistnieć z alergią dając kumulację objawów.

Katar hormonalny w ciąży

Katar hormonalny w ciąży bywa dość powszechny. Szacuje się, że dotyka od 20% do 30% ciężarnych. Symptomatologia nieżytu nosa u ciężarnych jest bardzo podobna do alergicznego nieżytu nosa, choć nie znaleziono żadnego związku z alergenem lub ewentualną infekcją wirusową, bakteryjną lub grzybiczą. 

Katar hormonalny w ciąży może pojawić się w każdym trymestrze, jednak najczęściej nasila się w trzecim trymestrze, kiedy poziom hormonów jest najwyższy. Ustępuje samoistnie po porodzie, zazwyczaj w ciągu 2 tygodni. 

Przewlekła niedrożność nosa może znacząco wpływać na jakość życia ciężarnych. Zaburzony sen, częste nocne wybudzenia, zaburzenia oddychania i obturacyjny bezdech senny, może prowadzić do niedotleniania organizmu. Zaleganie wydzieliny w nosie jest doskonałym podłożem do rozwoju bakterii i zapalenia zatok. Ten typ kataru mimo fizjologicznego podłoża powinien być leczony metodami niefarmakologicznymi oraz w razie braku poprawy również farmakologicznymi (bezpiecznymi w ciąży).

📌 Sprawdź: Czego nie można jeść w ciąży?

Katar hormonalny – badania

Jakie badania warto wykonać? W przypadku podejrzenia kataru hormonalnego diagnostyka powinna opierać się na różnicowaniu stanów wynikających z zaburzeń hormonalnych, alergii i infekcji. 

W przypadku kataru hormonalnego poza ciążą, np. związanego z cyklem miesiączkowym, antykoncepcją hormonalną lub menopauzą, diagnostykę warto poszerzyć o:

• ocenę hormonów żeńskich,
• prolaktynę – jej podwyższone stężenie (hiperprolaktynemia) może powodować obrzęk błony śluzowej nosa,
• ocenę gospodarki tarczycy, tj. TSH, FT3, FT4.

Dodatkowo należy wykluczyć/potwierdzić komponentę alergiczną. W tym celu warto wykonać diagnostykę z krwi, która jest precyzyjna i wygodna dla pacjenta. Tradycyjne testy skórne bywają uciążliwe oraz wymagają odstawienia leków przeciwhistaminowych na minimum 7–14 dni przed badaniem. Dodatkowo, u kobiet w ciąży wykonywanie testów skórnych jest niewskazane ze względu na minimalne, ale istniejące ryzyko wywołania reakcji ogólnoustrojowej.

Rekomendowane badania w kierunku alergii:

• pakiet alergiczny oddechowy –  panel 21 najczęstszych alergenów wziewnych (m.in. roztocza kurzu domowego, naskórki zwierząt, pyłki drzew, traw),
• IgE całkowite – ogólny wskaźnik aktywności alergicznej,
• morfologia krwi z rozmazem – podwyższona liczba (eozynofilia) jest pośrednim wskaźnikiem toczącego się procesu alergicznego.

Jeśli katar trwa dłużej niż 10–14 dni, zmienia charakter na żółto-zielony, towarzyszy mu ból lub ucisk w okolicach zatok albo gorączka, należy wykluczyć nadkażenie bakteryjne. W takiej sytuacji warto sięgnąć po:

• wymaz z nosa – bakteriologiczne badanie wydzieliny z nosa pozwala zidentyfikować patogen (np. Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis) i w razie potrzeby dobrać celowany antybiotyk,
• CRP (białko C-reaktywne) – marker stanu zapalnego,
• morfologia krwi z rozmazem – leukocytoza (wzrost liczby białych krwinek) z przewagą neutrofilów przemawia za infekcją bakteryjną.

📌 Przeczytaj: Pokrzywka w ciąży – jakie są zagrożenia?

Katar hormonalny – leczenie

Czy katar hormonalny czy jest groźny? Katar hormonalny (alergiczny czy infekcyjny) u kobiet w ciąży sam w sobie nie stanowi zagrożenia dla zdrowia matki ani dziecka i jest naturalną konsekwencją zmian fizjologicznych zachodzących w organizmie.

Jednak warto znać sygnały alarmowe, które wymagają pilniejszej konsultacji lekarskiej:

• żółta lub zielona wydzielina,
• ból lub ucisk w okolicach zatok (czoło, policzki),
• gorączka silne bóle głowy,
• zaburzenia węchu lub smaku trwające dłużej niż kilka tygodni,
• objawy bezdechu sennego.

Leczenie kataru hormonalnego polega w pierwszej kolejności na zastosowaniu działań i środków niefarmakologicznych, których celem jest zmniejszenie obrzęku błony śluzowej nosa, poprawa przepływu powietrza przez nos i w efekcie poprawa jakości snu. Są bezpieczne niezależnie od sytuacji, a w ciąży stanowią leczenie z wyboru:

• płukanie nosa solą fizjologiczną lub roztworem hipertonicznym,
• nawadnianie,
• nawilżanie powietrza w pomieszczeniu,
• unikanie dymu papierosowego i innych drażniących substancji,
• spanie z lekko uniesioną głową, w pozycji półleżącej.

W wybranych przypadkach lekarz może zalecić donosowe glikokortykosteroidy lub leczenie schorzenia podstawowego, np. niedoczynności tarczycy.

Dr n.med. Iwona Chromik