Markery nowotworowe dla mężczyzn – markery wspomagające diagnostykę najczęstszych nowotworów u mężczyzn

Epidemiologia chorób nowotworowych u mężczyzn, która uwzględnia dane z Polski z 2023 roku, pokazuje, że najczęstsze nowotwory diagnozowane w tej grupie to: nowotwór gruczołu krokowego (prostaty) ~23%, następnie płuca ~14%, jelita grubego ~12%, pęcherza moczowego ~6%, nerki ~4% oraz żołądka ~3%. Rozpoznanie chorób nowotworowych wiąże się z koniecznością wykonania biopsji, czyli pobrania wycinka z podejrzanej zmiany, kluczowe w diagnostyce są także badania obrazowe oraz inne – laboratoryjne, na podstawie których wnioskuje się o stanie zdrowia pacjenta i konsekwencjach choroby nowotworowej. Wśród badań wspomagających diagnostykę procesu nowotworowego znajdują się tzw. markery nowotworowe (potocznie markery rakowe). Jak duże jest ich znaczenie w diagnozowaniu oraz czy ich wzrost zawsze towarzyszy chorobie nowotworowej?

Czym są markery nowotworowe?

Markery nowotworowe to związki (najczęściej białka także hormony, enzymy, itp.) wykrywalne w płynach, wydalinach i wydzielinach organizmu (krew, mocz kał, płyny ustrojowe). Markery nowotworowe wytwarzane są przez komórki nowotworu (np. AFP, CA125, CA19-9), niektóre z nich mogą wytwarzać inne, niezmienione nowotworowo komórki w odpowiedzi na toczący się w organizmie proces nowotworowy (np. CEA, PSA).

W idealnej sytuacji badania stężenia markerów nowotworowych z krwi czy innych łatwo dostępnych materiałów biologicznych, powinny zastąpić inwazyjną biopsję, tym samym uprościć i przyspieszyć rozpoznanie choroby nowotworowej. W praktyce nie jest to jednak możliwe. Podwyższone stężenia markerów nie są swoiste wyłącznie dla chorób nowotworowych, czyli najprościej mówiąc – wykrycie wysokiego stężenia markera nie jest jednoznaczne z obecnością w organizmie choroby nowotworowej. Markery nowotworowe mogą rosnąć także w innych sytuacjach, np. u osób palących oraz w przebiegu różnych chorób zapalnych narządów i układów.

Cel badania markerów nowotworowych

Zatem kiedy markery nowotworowe stają się przydatne?

Markery nowotworowe najczęściej bada się w trzech przypadkach:

• Przy podejrzeniu nowotworu – gdy na podstawie objawów, wywiadu i dotychczasowych badań lekarz podejrzewa chorobę nowotworową, zleca oznaczenie odpowiedniego markera.
• Po potwierdzeniu nowotworu w biopsji – oznaczenie markera pomaga ocenić stopień zaawansowania choroby i jej zasięg.
• Podczas kontroli leczenia i obserwacji pacjenta – spadek poziomu markerów zwykle sugeruje remisję, a ich ponowny wzrost może wskazywać na nawrót choroby.

Markery reprezentujące najczęstsze nowotwory u mężczyzn:

AFP

CEA

PSA całkowity

CA 19-9

Kiedy nie powinno badać się markerów nowotworowych?

Należy mocno podkreślić, że samodzielne diagnozowanie swoich objawów i „dorabianie” wybranych przez siebie badań markerów nowotworowych, np.  przy okazji wykonywanych innych badań kontrolnych (np. morfologii, glikemii czy lipidogramu) nie jest uzasadnione i zwykle nie daje realnych korzyści. Dlaczego? Ponieważ podwyższony wynik markera nowotworowego może niepotrzebnie wywołać niepokój, pogłębić strach oraz prowadzić do dodatkowej, często bezzasadnej diagnostyki i konsultacji specjalistycznych w celu wyjaśnienia przyczyny odchylenia.

Najbardziej racjonalne podejście to wykonywanie oznaczeń markerów nowotworowych wyłącznie wtedy, gdy zaleci je lekarz.

Najczęstsze nowotwory u mężczyzn a markery

• Rak prostaty

Markerem raka prostaty jest PSA. W przeciwieństwie do innych markerów, których nie należy wykonywać profilaktycznie, badanie PSA należy wykonywać regularnie.

Jak często i w jakim wieku?

Dobrze wyrobić w sobie nawyk badania stężenia PSA jeden raz w roku, już po 40. roku życia, ewentualnie czas i przerwy między oznaczeniami można przedyskutować z lekarzem. Ze względu na nowotworowe, jak i nienowotworowe przyczyny wzrostu PSA, wynik badania należy konsultować ze specjalistą urologiem.

• Nowotworowe przyczyny wzrostu PSA: rak prostaty.
• Nienowotworowe przyczyny wzrostu PSA: łagodny przerost prostaty, zapalenie gruczołu krokowego, zakażenie dróg moczowych.

Dlaczego PSA należy wykonywać profilaktycznie, w przeciwieństwie do innych markerów?

• Jest narządowo swoisty, co oznacza, że pochodzi z prostaty, więc pomaga ukierunkować diagnostykę właśnie na ten narząd.
• Dla PSA istnieją mocne dowody naukowe. Stwierdzono, że profilaktyczne badania PSA wpłynęły na spadek umieralności z powodu raka prostaty.
• Opracowano wytyczne, uwzględniające jak badać PSA.

• Rak płuca

Wspomagająco w diagnostyce niedrobnokomórkowego raka płuca najczęściej wykorzystuje się marker CYFRA 21-1 (czyli rozpuszczalny fragment cytokeratyny 19), a pomocniczo także CEA (antygen karcinoembrionalny) i SCC-Ag (antygen raka płaskonabłonkowego).

• Podwyższone CYFRA 21-1 może występować również w innych nowotworach, m.in. przełyku, piersi, trzustki, pęcherza moczowego.
• Wzrost tego markera nie zawsze oznacza raka — może pojawić się także w chorobach nienowotworowych, takich jak łagodne zmiany w płucach, zapalenie płuc, przewlekła choroba nerek, gruźlica czy marskość wątroby.
• Z kolei zwiększone SCC-Ag obserwuje się nie tylko w raku płuca, ale też np. w nowotworach głowy i szyi.
• Do nienowotworowych przyczyn wzrostu SCC-Ag należą m.in. choroby płuc, choroby nerek i łuszczyca.

Wspomagająco w diagnostyce drobnokomórkowego raka płuca pomocne są przede wszystkim ProGRP oraz NSE (neuroswoista enolaza).

• Wyższe stężenie ProGRP może pojawiać się także w raku rdzeniastym tarczycy i w nowotworach neuroendokrynnych.
• Spośród przyczyn nienowotworowych, wzrost ProGRP wiąże się głównie z przewlekłą chorobą nerek.
• Podwyższone NSE występuje również w innych nowotworach, np. układu nerwowego (neuroblastoma) oraz grasicy.
• Nienowotworowy wzrost NSE może towarzyszyć chorobom płuc, przewlekłej chorobie nerek, chorobom wątroby, urazom głowy i sepsie.

• Rak jelita grubego

Wspomagająco w diagnozowaniu raka jelita grubego wykorzystuje się oznaczenie stężenia markera CEA.

• Podwyższone stężenie CEA może występować również w innych nowotworach, m.in. żołądka, trzustki, piersi, płuca, narządów rodnych, pęcherza moczowego oraz prostaty.
• Wzrost CEA nie musi jednak oznaczać choroby nowotworowej – może towarzyszyć także paleniu tytoniu, ostrym i przewlekłym stanom zapalnym przewodu pokarmowego, zapaleniom płuc oraz cukrzycy.

W odniesieniu do raka jelita grubego należy dodać, że bardzo istotnym badaniem profilaktycznym (wykrywającym zmiany na wczesnym, bezobjawowym etapie) jest krew utajona w kale. Obecność krwi utajonej w kale jest wskazaniem do pilnego rozszerzenia diagnostyki, polegającej na poszukiwania przyczyn krwawienia z jelita grubego. Dodatni wynik testu wiąże się z koniecznością wykonania kolonoskopii, czyli badania obrazującego wnętrze jelita grubego (uwidacznia polipy, guzy, wrzody, patologiczne zmiany w jelicie grubym).

• Rak pęcherza moczowego i rak nerki

Rak pęcherza moczowego i nerki to choroby nowotworowe, które diagnozowane są przede wszystkim na podstawie biopsji i badań obrazowych.

• Rak żołądka

Wspomagająco w diagnostyce raka żołądka wykorzystuje się marker CA 72-4.

• Podwyższony może występować również w: raku jelita grubego, przełyku, płuca.
• Spośród przyczyn nienowotworowych, wzrost CA 72-4 obserwuje się w stanach zapalnych żołądka.  

• Pozostałe

• Beta-HCG – marker nowotworowy – guzy jąder (inne: rak wątroby, niektóre nowotwory neuroendokrynne, nowotwory trzustki i żołądka).

• S100 – czerniak (inne: nowotwory układu nerwowego; także: choroby neurodegeneracyjne, autoimmunologiczne, stany zapalne)
• CA 19-9 – rak trzustki (inne: nowotwory przewodu pokarmowego; także: marskość wątroby, zapalenie pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, ostre i przewlekłe zapalenie trzustki)
• Chromogranina A – nowotwory nadnerczy i neuroendokrynne przewodu pokarmowego (inne: nowotwory płuc, rakowiaki, rak rdzeniasty tarczycy, neuroblastoma, rak prostaty; także: infekcja Helicobacter pylori, stosowanie inhibitorów pompy protonowej, przewlekła niewydolność nerek, łagodny przerost prostaty, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Crohna, choroba Parkinsona, reumatoidalne zapalenie stawów, nadczynność tarczycy)
• AFP – rak wątroby (inne: rak jąder, żołądka, dróg żółciowych, trzustki, płuca; także: marskość wątroby, wirusowe zapalenia wątroby, przewlekła choroba nerek, niedobory α-1-antytrypsyny) 

Przygotowanie do badania markerów nowotworowych

Stężenia markerów nowotworowych zazwyczaj nie zależą od godziny pobrania materiału ani od tego, czy wcześniej był zjedzony posiłek. Dlatego nie ma konieczności pojawienia się na pobraniu na czczo, a krew można oddać o różnych porach dnia.
Ponieważ jednak na wyniki wpływają także czynniki nienowotworowe, należy przestrzegać kilku zasad:

• Nawodnij się przed badaniem – wypicie wody ułatwia pobranie krwi i zmniejsza ryzyko hemolizy krwi, która wyklucza próbkę z dalszego badania.
• Nie wykonuj badania podczas infekcji lub stanu zapalnego – przeziębienie czy toczący się stan zapalny mogą zaburzać wyniki.
• Sprawdź leki i suplementy pod kątem biotyny – jeśli ją zawierają, nie przyjmuj ich co najmniej 8 godzin przed pobraniem. Biotyna może zafałszować oznaczenie, a Twój wynik będzie niewiarygodny.
• Pamiętaj o wpływie palenia – u palaczy niektóre markery, zwłaszcza CEA, bywają podwyższone. Poinformuj lekarza, że palisz przy interpretowaniu wyników.
• Kontrolne oznaczenia rób w tym samym laboratorium. Twoje wyniki będą wówczas porównywalne ze względu na wykorzystanie tej samej metody/ technologii.
• Przed badaniami skonsultuj się z lekarzem – markery powinno oznaczać się zgodnie z jego zaleceniami.

Badania markerów mogą być finansowane w ramach świadczeń na podstawie skierowania lekarskiego, ale są też dostępne komercyjnie. Koszt zależy od rodzaju markera i zwykle wynosi około 50–200 zł.

 Dr n.med. Beata Skowron