O czym świadczy szybkie męczenie się przy małym wysiłku?

W drugiej połowie lat 90. XX wieku amerykańscy naukowcy zajmujących się badaniem wysiłku fizycznego (J. Mark Davis i Stephen Bailey) stwierdzili, że „zmęczenie wywołane wysiłkiem” oznacza ostre upośledzenie wydolności wysiłkowej, obejmujące zarówno wzrost odczuwanego wysiłku niezbędnego do uzyskania pożądanej siły, jak i ostateczną niezdolność do jej uzyskania. W praktyce pacjenci opisują to jako szybkie męczenie się, spadek kondycji, brak sił, zadyszkę przy chodzeniu, a nawet duszność przy wchodzeniu po schodach. Niejednokrotnie zmęczeniu wywołanemu nawet niewielkim wysiłkiem fizycznym towarzyszy uczucie duszności. Jest to subiektywne odczucie dyskomfortu lub trudności w oddychaniu (duszności), wynikające z różnorodnych czynników medycznych, środowiskowych, psychologicznych i fizjologicznych. Duszność wysiłkowa (zadyszka przy małym wysiłku) bywa pierwszym objawem choroby serca, płuc, niedokrwistości lub zaburzeń metabolicznych, ale może też wynikać z obniżonej tolerancji wysiłku po infekcji, przewlekłego stresu czy braku aktywności. Duszność dotyka milionów osób na całym świecie i może być objawem zaburzeń oddechowych, sercowo-naczyniowych, nerwowo-mięśniowych, psychogennych lub kombinacji tych czynników. Klinicznie wyróżnić można duszność ostrą, która rozwija się w ciągu kilku minut lub godzin, duszność podostrą rozwijającą się w okresie od kilku dni do czterech tygodni oraz duszność przewlekłą, w przebiegu której objawy utrzymują się powyżej 4 tygodni.

Jakie są przyczyny odczuwania zmęczenia podczas niewielkiego wysiłku? Czy szybkie męczenie i zadyszka mogą być objawami choroby? I jakie badania należy wykonać, gdy szybko męczymy się i odczuwamy zadyszkę? 

Uczucie duszności i zmęczenia przy małym wysiłku – najczęstsze przyczyny

Już w starożytności zaobserwowano, że u niektórych osób nawet przy małym wysiłku występują objawy zmęczenia takie jak nadmierna potliwość czy trudności z oddychaniem. Medyczne opisy towarzyszącemu wysiłkowi dyskomfortu podczas oddychania odnaleźć można zarówno w starożytnych tekstach pochodzących z Mezopotamii, Doliny Indusu jak i medycznych papirusach egipskich. Duszność opisał w swych traktatach również Hipokrates z Kos, który zgodnie z teorią humoralną, objaw ten wiązał z nadmiarem „zimnej flegmy”, która przedostając się z mózgu, wychładza serce i płuca, utrudniając oddychanie.

Uczucia duszności i zmęczenia towarzyszące aktywności fizycznej nawet o niewielkim poziomie intensywności nie należy postrzegać jako samodzielnej jednostki chorobowej, lecz jako objaw rozwijającej się choroby. Innymi słowy: szybkie męczenie się przy małym wysiłku to objaw, a nie rozpoznanie – i warto ustalić jego przyczynę.

Jako etiologię tych duszności i zmęczenia związanego z aktywnością fizyczną najczęściej wskazuje się:

• choroby układu oddechowego,
• schorzenia sercowo-naczyniowe,
• lub ich połączenie.
• Rzadziej powodem są choroby układowe, niedobory, działania niepożądane leków lub zaburzenia lękowe (np. hiperwentylacja).

Lista chorób, których symptomami mogą być zmęczenie i uczucie duszności towarzyszące nawet mało forsownemu wysiłkowi jest długa i obejmuje zarówno stany ostre, zaostrzenia chorób przewlekłych, a nawet choroby nowotworowe. Typowe scenariusze zgłaszane przez pacjentów to m.in. zadyszka przy wchodzeniu na 1–2 piętro, brak tchu przy szybkim marszu, szybkie męczenie się podczas sprzątania, a nawet duszność przy mówieniu.

Wśród najczęstszych chorób układu oddechowego, których symptomami mogą być zmęczenie i uczucie duszności wymienić można:

• astmę,
• zaostrzenie POChP, czyli przewlekłej obturacyjnej choroby płuc,
• zapalenie płuc,
• zatorowość płucną,
• obrzęk płuc,
• odmę opłucnową,
• czy też rozwijające się zmiany nowotworowe płuc.

W praktyce często współistnieją też: przewlekły kaszel, świsty, uczucie ucisku w klatce, nawracające infekcje, spadek tolerancji wysiłku lub spadek saturacji (natlenowania krwi). 

Z kolei wśród chorób sercowo-naczyniowych wskazać można:

• ostry zespół wieńcowy,
• tamponadę osierdzia,
• nieprawidłową pracę zastawek serca, 
• nadciśnienie płucne
• oraz zaburzenia rytmu serca.

Chorobą, która szczególnie często objawia się obniżoną wydolnością połączoną z uczuciem duszności jest zastoinowa niewydolność serca. Niestety jednak brak swoistych wczesnych objawów jak również często obserwowane obciążenie chorobami współwystępującymi utrudniają jej wczesne wykrycie. Tymczasem powszechnie występującym, a zarazem często bagatelizowanym przez pacjentów objawem rozwijającej się niewydolności serca jest właśnie duszność wysiłkowa. Dodatkowe sygnały, które mogą podpowiadać tło kardiologiczne, to: obrzęki nóg, gorsza tolerancja pozycji leżącej, budzenie się w nocy z brakiem tchu, kołatania serca, łatwa męczliwość bez powodu.

Objaw ten towarzyszyć może wielu schorzeniom, co utrudnia proste wskazanie przyczyny jego występowania. Ponadto, ze względu na subiektywne odczucia pacjentów, obiektywna klinicznie ocena występowania i nasilenia duszności jest trudna. Dlatego kluczowe są: wywiad (kiedy, w jakich sytuacjach), badanie fizykalne oraz podstawowe badania krwi i ocena serca/płuc.

Pozostałe możliwe przyczyny uczucia duszności i zmęczenia

Pacjenci mogą odczuwać uczucie duszności czy zmęczenia towarzyszące nawet mało forsownej aktywności fizycznej w przebiegu wielu chorób układowych poza opisanymi powyżej schorzeniami sercowo-naczyniowymi i układu oddechowego.

Wśród schorzeń, którym towarzyszyć może duszność wysiłkowa i zmęczenie wymienić można:

• zapalenie nagłośni,
• niewydolność nerek,
• kwasicę metaboliczną,
• niedokrwistość,
• zaburzenia funkcji tarczycy,
• marskość wątroby. 

Warto pamiętać też o: długotrwałej gorączce/infekcji, przewlekłym stanie zapalnym, chorobach autoimmunologicznych oraz działaniach niepożądanych części leków (np. niektórych beta-blokerów, leków uspokajających).

Ponadto, obniżona wydolność organizmu może być związana z niedoborem składników odżywczych:

• żelaza,
• witamin z grupy B; ryboflawiny, niacyna, kwasu pantotenowego, pirydoksyny, kwasu foliowego, kobalaminy,
• a także magnezu,
• witaminy C oraz D.

Najczęściej niedoborowe tło daje objawy takie jak: senność, osłabienie, gorsza tolerancja wysiłku, kołatania serca, bladość, bóle mięśni lub skurcze.

Dlatego też jednym z pierwszych kroków w celu ustalenia przyczyny obniżonej wydolności jest wykonanie badań laboratoryjnych pozwalających wykryć potencjalne niedobory. Jeżeli są one przyczyną występowania zmęczenia i duszności, unormowanie poziomu określonych składników odżywczych zapewni ustąpienie objawów. Jeśli jednak objawy nie ustępują mimo wyrównania niedoborów, konieczna jest dalsza diagnostyka w kierunku wykrycia chorób serca i płuc.

Zmęczenie i uczucie duszności – co robić?

Obniżenie wydolności organizmu manifestujące się uczuciem duszności i zmęczenia towarzyszącemu aktywności fizycznej wymiernie wpływa na komfort pacjentów. Należy pamiętać, że objawy te poza obniżeniem jakość życia mogą być oznakami choroby mogącej stanowić nawet zagrożenie dla życia. Dlatego też w celu ustalenia etiologii duszności i nawracającego zmęczenia związanego z wysiłkiem fizycznym należy skonsultować się z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej.

Kiedy nie zwlekać i zgłosić się pilnie? 

• Gdy duszność jest nagła, 
• narasta szybko, 
• pojawia się w spoczynku, 
• towarzyszy jej ból w klatce piersiowej, omdlenie, sinienie, krwioplucie, wysoka gorączka lub jednostronny obrzęk kończyny.

Niezależenie od podjętych przez lekarza kroków diagnostycznych warto jednak wprowadzić kilka zmian w zakresie stylu życia, które mogą zwiększyć tolerancję organizmu na wysiłek fizyczny jak również zapobiec występowaniu duszności. Podstawowym zaleceniem jest rzucenie palenia, kontrola i ewentualna normalizacja masy ciała, stosowanie odpowiednio zbilansowanej diety jak również zadbanie o higienę snu. Ponadto, zaleca się unikanie narażenia na zanieczyszczenia, w tym dym tytoniowy, alergeny i toksyny środowiskowe.
Jeśli przyczyną jest brak kondycji, pomocna bywa stopniowa, regularna aktywność (np. marsz), ale dopiero po wykluczeniu istotnych przyczyn sercowo-płucnych.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza