Guzy jajnika - co mogą oznaczać? Rodzaje, objawy i leczenie

Jajniki będące częścią żeńskiego układu rozrodczego, pełnią dwie podstawowe funkcje w organizmie kobiety: są odpowiedzialne za produkcję komórek jajowych (funkcja rozrodcza) oraz wytwarzają hormony płciowe, takie jak estrogeny i progesteron, regulujące cykl miesiączkowy i wpływające na wiele aspektów zdrowia.

Guzy jajnika stanowią szerokie spektrum zmian o różnorodnej morfologii i znacząco różniącym się znaczeniu klinicznym. Pacjentki często dostając diagnozę „guz na jajniku” myślą: „czy to rak?”. Jednakże zmiany na jajniku mogą mieć bardzo różny charakter, od zupełnie niegroźnych, fizjologicznych zmian (jak torbiele czynnościowe), po łagodne rozrosty, zmiany o charakterze granicznej złośliwości, aż po nowotwory złośliwe. Należy zatem podkreślić, że nie każdy guz jajnika jest równoznaczny z nowotworem złośliwym.

Przyczyny powstawania guzów jajnika

Mimo intensywnych badań, dokładne przyczyny powstawania większości guzów jajnika, zwłaszcza tych złośliwych, nie są w pełni poznane i często są złożone. Uważa się, że rozwój tych zmian jest wynikiem interakcji wielu czynników genetycznych, środowiskowych, hormonalnych, jak również stylu życia. Poniżej przedstawionokilka czynników predysponujących do rozwoju guza/raka jajnika:

• czynniki genetyczne(mutacje w genach BRCA1 i BRCA2, zespół Lyncha)
• czynniki hormonalne
• wiek (ryzyko wzrasta z wiekiem, menopauza)
• endometrioza
• otyłość i uboga dieta
• palenie tytoniu

Rodzaje guzów jajnika

Guzy jajnika to szeroka grupa zmian, które różnią się między sobą strukturą komórkową, przebiegiem klinicznym, a przede wszystkim potencjałem złośliwości. Podstawowy podział uwzględnia trzy główne kategorie:

1. Guzy łagodne

To najczęstsze zmiany wykrywane w jajnikach, zwłaszcza u kobiet w wieku rozrodczym. Zwykle nie zagrażają życiu i nie mają potencjału do przerzutów. Do najczęstszych łagodnych guzów należą:

• torbiele czynnościowe
• gruczolakotorbielaki surowicze i śluzowe
• potworniaki dojrzałe

2. Guzy graniczne jajnika (ang. borderline ovarian tumors)

To szczególny typ nowotworów jajnika, który nie wykazuje typowej inwazyjności (czyli naciekania tkanek), ale może nawracać. Stanowią około 10–20% guzów nabłonkowych jajnika, a najczęściej występują u kobiet poniżej 40 roku życia. Do najczęstszych typów należą:

• guz surowiczy graniczny
• guz śluzowy graniczny
• rzadsze typy: endometrialne, jasnokomórkowe, guz Brennera graniczny

3. Guzy złośliwe (nowotwory jajnika)

To najpoważniejsza kategoria, obejmująca raka jajnika, jeden z najczęściej rozpoznawanych w późnym stadium nowotworów ginekologicznych. W zależności od typu komórek wyróżniamy:

• nowotwory nabłonkowe (najczęstsze, 90–95% przypadków) – np. rak surowiczy, śluzowy, endometrioidalny.
• guzy germinalne (zarodkowe) – częstsze u młodszych kobiet, np. potworniak niedojrzały, dysgerminoma.
• guzy ze sznura płciowego i podścieliska – np. ziarniszczak, guz Sertolego-Leydiga.

Nowotwory złośliwe jajnika mogą naciekać sąsiednie tkanki i dawać przerzuty, a ich leczenie wymaga zwykle chirurgii onkologicznej i chemioterapii.

4. Guzy przerzutowe do jajnika

Niektóre nowotwory z innych narządów (np. przewodu pokarmowego, piersi) mogą dawać przerzuty do jajników. Klasycznym przykładem jest guz Krukenberga – przerzut z raka żołądka do jajnika, często obustronny.

Inne jednostki wymagające różnicowania to torbiele endometrialne – związane z endometriozą.

Objawy guzów jajnika

Wczesne rozpoznanie guzów jajnika stanowi istotne wyzwanie kliniczne. Wynika to z faktu, że zarówno guzy łagodne, jak i złośliwe przez długi czas mogą przebiegać bezobjawowo, a pojawiające się dolegliwości są niespecyficzne i łatwe do pomylenia z zaburzeniami ze strony przewodu pokarmowego, układu moczowego czy z dolegliwościami menstruacyjnymi. Jajniki zlokalizowane są głęboko w miednicy, co pozwala guzom na osiągnięcie znacznych rozmiarów, zanim zaczną uciskać na sąsiednie narządy. Najczęstsze objawy guzów jajnika:

• uczucie wzdęcia, pełności, ucisku w podbrzuszu
• parcie na mocz lub zwiększone oddawanie moczu
• zaburzenia cyklu miesiączkowego (obfite, nieregularne miesiączki)
• bóle podbrzusza lub miednicy, szczególnie jednostronne
• ból podczas stosunku płciowego
• przewlekłe zmęczenie
• spadek masy ciała bez wyraźnej przyczyny
• narastające wodobrzusze (obrzęk brzucha)
• krwawienia po menopauzie
• wyczuwalny guz lub opór w podbrzuszu

Diagnostyka guzów jajnika

Proces diagnostyczny opiera się na połączeniu badania klinicznego, obrazowego i laboratoryjnego, a czasem także śródoperacyjnego. W przypadku wykrywania guzów czy raka jajnika oficjalnie nie ma testu przesiewowego, jakim jest cytologia w przypadku raka szyjki macicy. Dlatego obecnie pierwszym krokiem w diagnostyce guzów jajnika są regularne badania kontrolne (ginekologiczne) z obrazowaniem USG.

• Ultrasonografia (USG) – obecnie uznawana za „złoty standard” w diagnostyce guzów jajnika
• Rezonans Magnetyczny (MRI) i tomografia Komputerowa (CT) – bardziej zaawansowane techniki obrazowe
• Markery nowotworowe – to substancje, których stężenie we krwi może być podwyższone w obecności nowotworu – zawsze muszą być interpretowane w połączeniu z innymi badaniami.
• CA-125 (Cancer Antigen 125) – jest najczęściej oznaczanym markerem w diagnostyce raka jajnika. Poziom CA-125 może być podwyższony również w wielu innych stanach niezwiązanych z rakiem, takich jak: endometrioza, mięśniaki macicy, stany zapalne miednicy
• HE4 (Human Epididymis Protein 4) i algorytm ROMA (Risk of Ovarian Malignancy Algorithm) – HE4 to nowszy marker, który, w połączeniu z CA-125 oraz statusem menopauzalnym (przed czy po) pacjentki, jest wykorzystywany do obliczania algorytmu ROMA, który jest bardziej precyzyjny w ocenie ryzyka złośliwości guza jajnika niż sam CA-125.
• AFP (Alfa-fetoproteina)
• beta-HCG (ludzka gonadotropina kosmówkowa)
• LDH (dehydrogenaza mleczanowa)
• Inhibina B
• CEA, CA 19-9 – pomocne w różnicowaniu guzów przerzutowych (np. z jelita grubego).
• Badania genetyczne – na obecność mutacji w genach BRCA1 i BRCA2
• Biopsja i badanie histopatologiczne – to ostateczne i rozstrzygające badanie, które pozwala na potwierdzenie diagnozy, określenie dokładnego typu guza oraz jego złośliwości.

W ciągu ostatniej dekady jednym z najważniejszych osiągnięć w diagnostyce guzów jajnika było opracowanie przez międzynarodową grupę IOTA (ang.International Ovarian Tumor Analysis) narzędzi wspomagających ocenę zmian jajnikowych na podstawie ultrasonografii przezpochwowej. Pierwszym z nich były tzw. „proste reguły” (simple rules) – zestaw cech ultrasonograficznych, które z wysoką skutecznością pozwalają odróżnić guzy łagodne od złośliwych.

Kolejnym krokiem było stworzenie zaawansowanego modelu predykcyjnego ADNEX (ang. Assessment of Different NEoplasias in the adneXa), który obecnie stanowi najbardziej precyzyjne narzędzie tego typu. Algorytm ten pozwala nie tylko na ocenę ryzyka złośliwości, lecz także na różnicowanie guzów łagodnych, granicznych, złośliwych i przerzutowych, z osobnym określeniem ryzyka dla każdego z typów. 5. Leczenie i rokowania guzów jajnika

Leczenie guzów jajnika zależy przede wszystkim od ich rodzaju (łagodny, graniczny, złośliwy), wielkości, lokalizacji, wieku pacjentki, planów dotyczących posiadania dziecka oraz stopnia zaawansowania klinicznego. W każdym przypadku celem leczenia jest usunięcie zmiany, ochrona zdrowia pacjentki, a tam gdzie to możliwe – zachowanie płodności.

Najczęściej stosowaną metodą jest leczenie operacyjne, którego zakres różni się w zależności od typu guza, od oszczędzającego tkankę jajnika usunięcia torbieli po rozległe operacje usunięcia nowotworu i jego rozsiewu. W przypadku guzów złośliwych, poza chirurgią, często stosuje się chemioterapię (przed lub po operacji), a w ostatnich latach coraz większą rolę odgrywają terapie celowane i immunoterapie, które precyzyjniej atakują komórki nowotworowe.

Rokowania przedstawiono w tabeli poniżej.

            Dla wielu młodych kobiet rozpoznanie guza jajnika, zwłaszcza granicznego lub złośliwego, wiąże się również z obawą o możliwość posiadania dzieci w przyszłości. Współczesna ginekologia onkologiczna rozwinęła dziedzinę zwaną onkofertility, czyli ochronę płodności u pacjentek onkologicznych.

            U wybranych kobiet możliwe jest leczenie oszczędzające, polegające na usunięciu jedynie chorego jajnika z pozostawieniem drugiego i macicy. W przypadkach wymagających chemioterapii lub radykalnego zabiegu operacyjnego można zastosować nowoczesne metody zabezpieczenia płodności, takie jak:

• zamrożenie komórek jajowych (oocytów)
• zamrożenie zarodków (jeśli pacjentka ma partnera)
• zamrożenie tkanki jajnikowej (szczególnie u bardzo młodych pacjentek), która po wyzdrowieniu może być ponownie wszczepiona i podjąć pracę

Obecnie wiele klinik leczenia niepłodności oferuje usługę zabezpieczenia płodności nie tylko dla kobiet z problemem onkologicznym, ale również dla mężczyzn.

Pytania i odpowiedzi

1. Czy torbiele czynnościowe jajnika mogą przypominać w badaniu obraz guza nowotworowego?

Torbiele czynnościowe jajnika, choć są zmianami łagodnymi i fizjologicznymi, mogą w badaniu obrazowym, zwłaszcza w początkowej ocenie ultrasonograficznej, budzić podejrzenie guza nowotworowego. Dzieje się tak, ponieważ ich morfologia (np. większy rozmiar, obecność przegród, obecność płynu w zatoce Douglasa) może budzić podejrzenie zmian złośliwych. Z tego powodu zawsze wymagają dalszej diagnostyki i różnicowania.

2. Jakie objawy guzów jajnika są najbardziej mylące i przypominają dolegliwości jelitowe?

Do tych objawów najczęściej należą objawy podobne jak w zespole jelita drażliwego, czyli: wzdęcia, uczucie pełności w jamie brzusznej, zaparcia, biegunki, „kłucie w boku”.

3. Czy guzy jajnika mogą wpływać na hormony i cykl miesiączkowy – nawet jeśli są łagodne?

Niektóre guzy jajnika, nawet łagodne, mogą produkować hormony i w ten sposób wpływać na cykl miesiączkowy, prowadzić do opóźnienia owulacji czy nieregularnych miesiączek. Grupa guzów hormonalnie czynnych, również może wpływać na cykl miesiączkowy pacjentek i ogólne rozregulowanie hormonalne.

4. Czy możliwa jest obecność guza przy prawidłowych wynikach markerów (np. CA-125)?

Prawidłowe wyniki markera CA-125, nie wykluczają obecności guza jajnika, nawet złośliwego. Zaleca się wykonywanie testu ROMA, łącznie z markerem HE4, który wnosi więcej informacji oraz kontrolnie badań USG narządów rodnych, które obecnie stanowi „złoty standard” diagnostyki guzów jajnika. Dr n.med. Iwona Chromik