Profilaktyka chorób układu krążenia – co warto wiedzieć?

Odnosząc się do profilaktyki w sposób bardzo ogólny, podejmujemy w głównej mierze tematy o roli pewnych działań – m.in. dietetycznych, ruchowych, zmniejszających ryzyko chorób, a także roli wykonywania badań, które mają na celu wykrycie chorób na wczesnych etapach zaawansowania. Czy w odniesieniu do chorób krążenia można zalecać konkretne działania profilaktyczne, obniżające ryzyko zachorowania na choroby serca i naczyń? Czy są one skuteczne?

Choroby układu krążenia – czyli jakie? 

Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia jedną z najczęstszych chorób układu krążenia dotykających Polaków są:

• nadciśnienie tętnicze. Szacuje się, że to choroba ok. 10 mln. dorosłych Polaków;
• choroba niedokrwienna serca z kolei to ok. 2,18 mln przypadków;
• niewydolność serca to kolejne ok. 1,2 mln. osób. 

Innymi chorobami związanymi bezpośrednio z układem krążenia są m.in. wady zastawkowe serca, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, miażdżyca tętnic obwodowych oraz zaburzenia rytmu serca, w tym migotanie przedsionków.

Choroby układu krążenia – przyczyny

Przyczyny chorób układu krążenia są złożone i zwykle wynikają ze współwystępowania wielu czynników. Duże znaczenie mają zarówno uwarunkowania genetyczne i wiek, jak i styl życia oraz choroby współistniejące. 

Do najważniejszych czynników zwiększających ryzyko rozwoju chorób serca i naczyń należą przede wszystkim: 

• nieprawidłowa dieta, 
• nadwaga i otyłość, 
• zbyt mała aktywność fizyczna, 
• palenie papierosów, 
• nadużywanie alkoholu, 
• przewlekły stres 
• oraz niedostateczna ilość snu. 
• Istotną rolę odgrywają także zaburzenia zdrowotne, takie jak nadciśnienie tętnicze, podwyższony poziom cholesterolu, cukrzyca czy insulinooporność.

Rozwojowi chorób układu krążenia sprzyja również długotrwałe funkcjonowanie w niekorzystnych warunkach środowiskowych, w tym zanieczyszczenie powietrza, a także brak regularnej kontroli stanu zdrowia. W wielu przypadkach choroby serca i naczyń rozwijają się przez lata bez wyraźnych objawów, dlatego tak ważne znaczenie ma profilaktyka, obejmująca zdrowy styl życia oraz wykonywanie badań pozwalających wcześnie wykryć nieprawidłowości w układzie krążenia. 

Choroby układu krążenia – jak zapobiegać?

W przypadku chorób układu krążenia profilaktyka ma bardzo duże znaczenie, ponieważ wiele czynników zwiększających ryzyko ich rozwoju można skutecznie ograniczać. Do najważniejszych działań profilaktycznych należą przede wszystkim:

• zdrowa, dobrze zbilansowana dieta, 
• regularna aktywność fizyczna, 
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała, 
• unikanie palenia tytoniu 
• oraz ograniczenie spożycia alkoholu. 
• Istotne znaczenie ma także odpowiednia ilość snu, 
• redukcja przewlekłego stresu 
• oraz kontrolowanie takich czynników ryzyka jak ciśnienie tętnicze, stężenie cholesterolu i glukozy we krwi. 

Aktualne źródła podkreślają, że właśnie nieprawidłowa dieta, brak ruchu, palenie tytoniu i szkodliwe spożywanie alkoholu należą do najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób serca i naczyń. 

W profilaktyce chorób układu krążenia bardzo ważne są również regularne badania i kontrole zdrowotne, ponieważ wiele z tych schorzeń rozwija się przez długi czas bez wyraźnych objawów. Wczesne wykrycie nieprawidłowości, takich jak podwyższone ciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, nadwaga, otyłość czy nieprawidłowe stężenie glukozy, pozwala szybciej wdrożyć odpowiednie postępowanie i zmniejszyć ryzyko rozwoju poważnych powikłań, w tym zawału serca i udaru mózgu. Dlatego działania profilaktyczne są uznawane za skuteczne i stanowią podstawę ograniczania ryzyka chorób serca i naczyń zarówno u osób zdrowych, jak i u pacjentów obciążonych dodatkowymi czynnikami ryzyka.

Jakie badania wybrać, mając na uwadze zdrowie naszego serca?

Żeby ocenić co zagraża naszemu sercu, nie wystarczy zbadanie jogo anatomii możliwymi metodami obrazowania i wykonanie badania EKG. Do problemu należy podejść holistycznie, ponieważ sercu zagraża przede wszystkim nasz styl życia, który odpowiada często za „bałagan” w wynikach ogólnych badań wykonywanych z próbki krwi. Czyli co badać, żeby zadbać o serce?

• Lipidogram (CHOL, HDL, nie-HDL, LDL, TG) – jest badaniem, na podstawie którego szacuje się ryzyko zachorowania na choroby serca i naczyń. Podwyższone stężenia poszczególnych frakcji cholesterolu odpowiadają za uszkodzenia w obrębie naczyń krwionośnych i rozwój miażdżycy, na podłożu której dochodzi do zawału serca i udaru mózgu. 
• Apo B to doskonałe uzupełnienie lipidogramu. To badanie, której lepiej niż LDL określa stężenie „złego cholesterolu”. 
• Homocysteina jest badaniem wykorzystywanym w ocenie ryzyka chorób o podłożu miażdżycowym i zakrzepowym, stanowi cenne uzupełnienie lipidogramu. Wysokie stężenie homocysteiny jest istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia: choroby wieńcowej, zawału serca, miażdżycy tętnicy szyjnej, miażdżycy tętnic obwodowych, miażdżycy tętnic mózgowych, udaru mózgu, zakrzepicy żylnej i zatorowości tętnicy płucnej. 
• Lipoproteina(a) uznana została za niezależny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, występujących także w młodym wieku. Według aktualnych zaleceń wielu towarzystw naukowych Lp(a) należy oznaczyć co najmniej raz w życiu u każdej dorosłej osoby.
• hs Troponina I, stratyfikacja ryzyka to badanie, które ma na celu określenie ryzyka wystąpienia przyszłych incydentów sercowych (jako niskie, umiarkowane, podwyższone) u osób bez klinicznych cech (bez objawów) choroby serca. Za pomocą wysokoczułych (hs) pomiarów użytych w badaniu możliwe jest wykazanie obecności troponiny I w niewielkich stężeniach również we krwi osób bez objawów choroby serca, tj. uważanych za klinicznie zdrowe. Udowodniono, że wraz ze wzrostem wartości śladowych stężeń troponiny I u osób zdrowych wzrasta ryzyko przyszłych zdarzeń sercowych, czyli zawału serca.
• Peptyd natriuretyczny. Celem badania jest rozpoznanie dysfunkcji lewej komory serca, czyli jego niewydolności.
• hs CRP, czyli białko C-reaktywne, jest uznanym markerem stanu zapalnego. Oznaczane testem wysokoczułym (hs) posiada status niezależnego wskaźnika ryzyka miażdżycy i związanego z nim ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Stężenie hs CRP<1 mg/l świadczy o małym ryzyku chorób sercowo-naczyniowych; 1-3 mg/l – o średnim; natomiast > 3 mg/l – o wysokim. Stężenie hs CRP>10 mg/l wiąże się z podejrzeniem stanu zapalnego o innym pochodzeniu np. związanego z infekcją bakteryjną.
• D-dimery znajdują zastosowanie w diagnostyce chorób zakrzepowo-zatorowych, m.in. zatoru płucnego i zakrzepicy żył głębokich kończyn dolnych. Prawidłowe stężenie D-dimerów pozwala z bardzo dużym prawdopodobieństwem wykluczyć zaburzenia związane z procesem krzepnięcia krwi.
• Hemoglobina glikowana (HbA1c) i glukoza to badania, na podstawie których możliwe jest zdiagnozowanie stanu przedcukrzycowego i cukrzycy. Długotrwale zwiększone stężenie glukozy we krwi, powoduje w naczyniach krwionośnych zaopatrujących mięsień sercowy w tlen powstawanie patologicznych zmian o charakterze mikroangiopatycznym. Oznacza to, że naczynia krwionośne ulegają nieprawidłowej przebudowie, która utrudnia zaopatrywanie serca w tlen i składniki odżywcze, co sprawia, że z czasem praca mięśnia sercowego staje się po prostu nieefektywna. 
• Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, BIL, GGTP), kreatynina, elektrolity (Na, K), magnez – tak jak serce ma wpływ na funkcjonowanie innych narządów, tak inne narządy mają wpływ na funkcjonowanie serca. Ze względu na zależności nerkowo- sercowe, wątrobowo-sercowe wymienione parametry są ważne w profilaktyce chorób krążenia. 
• Morfologia krwi i TSH to parametry istotne w różnicowaniu przyczyn nieprawidłowej pracy serca (anemia – wykrywana w morfologii, podobnie jak nadczynność tarczycy – diagnozowana na podstawie TSH odpowiadają za kołatania i przyspieszoną akcję serca). 

Wymienione badania znajdziesz w specjalistycznie skomponowanych pakietach:

📌 e-Pakiet sercowy

📌 e-Pakiet sercowy – maksimum

📌 e-Pakiet badań na miażdżycę podstawowy

Działania profilaktyczne – jak bardzo są skuteczne?

Działania profilaktyczne dotyczące układu krążenia są skuteczne i to w dużym stopniu. Aktualne materiały WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) podkreślają, że większości chorób sercowo-naczyniowych można zapobiegać poprzez ograniczanie najważniejszych czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu, nieprawidłowa dieta, otyłość, brak aktywności fizycznej, szkodliwe spożywanie alkoholu i zanieczyszczenie powietrza. WHO wskazuje też, że wczesne wykrywanie problemów i odpowiednie postępowanie zmniejsza ryzyko ciężkich następstw chorób serca i naczyń. Z kolei CDC (Centrum Kontroli i Prewencji Chorób) od lat podaje, że nawet 80% przedwczesnych chorób serca i udarów można zapobiec dzięki profilaktyce i kontroli czynników ryzyka.

Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne również podkreśla, że profilaktyka sercowo-naczyniowa realnie zmniejsza obciążenie chorobami serca zarówno u pojedynczych pacjentów, jak i w skali całej populacji. Oznacza to, że zdrowa dieta, regularny ruch, niepalenie, utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz kontrola ciśnienia, cholesterolu i glukozy nie są jedynie ogólnym zaleceniem, ale działaniami, które rzeczywiście obniżają ryzyko zachorowania, zawału serca i udaru mózgu.

Dr n.med. Beata Skowron