Obrzęki nóg – przyczyny, badania, leczenie

Obrzękiem nazywamy opuchliznę, spowodowaną nagromadzeniem się zbyt dużej ilości płynu w tkankach. Najczęściej obrzęki lokalizują się w okolicy stóp, kostek i podudzi, ponieważ to właśnie tam najłatwiej gromadzi się płyn – lokalizuje się w nogach ze względu na siłę grawitacji. Z jakiego powodu dochodzi do obrzęków nóg? Czy zawsze powinny nas niepokoić i stanowić podstawę do wizyty u lekarza?

Obrzęk nóg – przyczyny błahe i poważne

Obrzęknięcie danego miejsca zwykle budzi w nas niepokój, chociaż nie zawsze musi wiązać się z poważną przyczyną jego powstania. 

Do błahych, a zarazem najczęstszych przyczyn obrzęków nóg zalicza się przede wszystkim:

• długie stanie lub siedzenie, które utrudnia prawidłowy odpływ krwi i sprzyja gromadzeniu się płynu w tkankach;
• wysoką temperaturę i upały (naczynia krwionośne rozszerzają się, a organizm łatwiej zatrzymuje wodę);
• przemęczenie nóg, zwłaszcza po intensywnym dniu, dużym wysiłku lub dłuższym chodzeniu.

W przypadku obrzęków nóg do poważniejszych przyczyn ich występowania zaliczamy: 

• uraz, stłuczenie lub skręcenie, 
• niewydolność żylną i żylaki, 
• zakrzepicę żył głębokich, 
• choroby serca, zwłaszcza niewydolność serca, 
• choroby nerek, 
• choroby wątroby, 
• zaburzenia odpływu chłonki, czyli obrzęk limfatyczny,
• nadwagę i otyłość, 
• ciążę, 
• zaburzenia hormonalne, 
• działania niepożądane niektórych leków, na przykład leków na nadciśnienie, hormonów czy steroidów, 
• infekcje i stany zapalne. 

Niedoczynność tarczycy a obrzęki nóg

W poszukiwaniu przyczyn obrzęków nóg dobrze jest przyjrzeć się pracy ważnego dla tempa metabolizmu gruczołu, czyli tarczycy. W przebiegu niedoczynności tarczycy organizm zwalnia, co sprzyja zatrzymywaniu wody w organizmie i pojawianiu się obrzęków. Obrzęki mogą dotyczyć nie tylko nóg, lecz także twarzy, która bywa wyraźnie opuchnięta. Poza obrzękami, niedoczynności tarczycy towarzyszą: przewlekłe zmęczenie, senność, uczucie chłodu (nietolerancja zimna), sucha skóra, zaparcia oraz przyrost masy ciała (niezwiązany ze zmianą diety). W diagnostyce chorób tarczycy przydatnym zestawem badań jest: e-Pakiet tarczycowy rozszerzony. 

Obrzęk nóg a nowotwór 

Sam obrzęk nóg rzadko jest objawem choroby nowotworowej. Może pojawić się wtedy, gdy guz nowotworowy uciska naczynia żylne lub chłonne, utrudniając prawidłowy odpływ płynów z kończyn dolnych. Obrzęk zdecydowanie częściej może być następstwem leczenia onkologicznego, zwłaszcza konsekwencją operacji lub radioterapii, które uszkadzają drogi odpływu chłonki i prowadzą do rozwoju obrzęku limfatycznego. Może pojawić się także w wyniku stosowania sterydów w chorobie nowotworowej, ponieważ leki te sprzyjają zatrzymywaniu sodu i wody w organizmie, a przez to prowadzą do gromadzenia się płynu w tkankach i powstawania obrzęków. Ryzyko takie rośnie zwłaszcza przy większych dawkach i dłuższym stosowaniu glikokortykosteroidów.

Obrzęk nóg po porodzie

Obrzęk nóg po porodzie jest częstym zjawiskiem i zwykle nie oznacza niczego groźnego. Najczęściej wynika z zatrzymywania wody w organizmie po ciąży oraz stopniowego usuwania nadmiaru płynów, które gromadziły się w tym okresie. Taka opuchlizna zwykle ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni. Trzeba jednak pamiętać, że po porodzie zwiększa się ryzyko zakrzepicy żył głębokich, dlatego pilnej konsultacji wymaga obrzęk jednostronny, bolesny, z towarzyszącym zaczerwienieniem, uczuciem ciepła w nodze albo dusznością czy bólem w klatce piersiowej.

Obrzęk nóg – rodzaje

Obrzęki nóg mogą mieć różny charakter. Mogą być:

• jednostronne lub obustronne, 
• nagłe albo przewlekłe, 
• miejscowe lub bardziej uogólnione, 
• ciastowate lub nieciastowate. 

W praktyce lekarze często zwracają uwagę na to, czy obrzęk jest ciastowaty, czyli taki, po którym po uciśnięciu palcem pozostaje dołek, czy też nieciastowaty, gdy taki ślad nie występuje. 

Obrzęki ciastowate częściej towarzyszą zatrzymywaniu płynów w organizmie, natomiast nieciastowate mogą występować na przykład w zaburzeniach odpływu chłonki lub w przebiegu niektórych chorób tarczycy. Taki charakter obrzęku jest ważną wskazówką i może pomóc w ustaleniu jego przyczyny.

Obrzęki nóg – jakie badania?

Jeśli obrzęki nóg utrzymują się dłużej, nawracają albo towarzyszą im inne dolegliwości, lekarz może zalecić wykonanie badań laboratoryjnych, które pomagają ustalić ich przyczynę. W diagnostyce znaczenie mają przede wszystkim badania oceniające pracę serca, nerek, wątroby i tarczycy, a także diagnozujące stan zapalny, zaburzenia krzepnięcia oraz gospodarki wodno-elektrolitowej. Badania zestawione w specjalistyczny e-Pakiet obrzęki pomagają sprawdzić, czy obrzęki mogą mieć związek na przykład z niewydolnością serca, chorobami nerek, chorobami wątroby, zaburzeniami hormonalnymi, stanem zapalnym lub problemami z krzepnięciem krwi. 

Jakie znaczenie mają poszczególne badania?

Badania oceniające pracę nerek, takie jak kreatynina, mocznik i badanie ogólne moczu, pomagają wykryć zaburzenia związane z utrudnianym usuwaniem wody z organizmu. Próby wątrobowe i białko całkowite są przydatne wtedy, gdy podejrzewa się choroby wątroby lub zaburzenia gospodarki białkowej. Peptyd natriuretyczny może wskazywać na niewydolność serca, zwłaszcza gdy obrzękom towarzyszy duszność, a TSH pomaga ocenić, czy przyczyną obrzęków są zaburzenia w pracy tarczycy. Z kolei D-dimer, APTT, INR i fibrynogen mają znaczenie w diagnostyce zaburzeń krzepnięcia. Hs CRP może sugerować stan zapalny, a morfologia, ferrytyna, glukoza i HbA1c pozwalają szerzej ocenić ogólny stan zdrowia i współistniejące zaburzenia. Pacjent z utrzymującymi się, nawracającymi lub niepokojącymi obrzękami wymaga dokładnego wywiadu, a jego wyniki badań powinny być bezwzględnie interpretowane przez lekarza w odniesieniu do stanu klinicznego.

Co na obrzęki nóg?

To, co pomaga na obrzęki nóg, zależy przede wszystkim od przyczyny ich występowania. Jeśli pojawiają się po długim staniu, siedzeniu, w czasie upałów albo po przemęczeniu, zwykle ulgę przynosi odpoczynek z nogami uniesionymi do góry, więcej ruchu i unikanie długiego pozostawania w jednej pozycji. W przypadku niewydolności żylnej i żylaków pomocne bywają także wyroby uciskowe oraz farmakologiczne leczenie choroby. Jeśli obrzęk ma związek z urazem, znaczenie mają odpoczynek, chłodzenie i odciążenie kończyny. Gdy jednak opuchlizna wynika z chorób serca, nerek, wątroby, zaburzeń hormonalnych albo działań niepożądanych leków, konieczne jest leczenie przyczyny podstawowej. Pilnej konsultacji wymaga natomiast nagły, jednostronny i bolesny obrzęk nogi, ponieważ może świadczyć o zakrzepicy.

Dr n.med. Beata Skowron