Nadmiar wody w organizmie? 10 możliwych przyczyn tego problemu

Organizm dorosłego człowieka składa się w około 60% z wody. Zawartość wody w organizmie zależy od płci, wieku oraz ilości tkanki tłuszczowej – jest większa u mężczyzn i noworodków (75%), a mniejsza u osób starszych (50%) oraz osób z otyłością. Woda obecna w ciele człowieka dzieli się na wewnątrzkomórkową (płyn wewnątrzkomórkowy), zewnątrzkomórkową (krew, płyn śródmiąższowy, chłonka) oraz tzw. „trzecią przestrzeń” (płyn mózgowo-rdzeniowy, wydzieliny przewodu pokarmowego, płyny z jam ciała, płyn z gałki ocznej czy torebek stawowych). Dla utrzymania równowagi, objętość płynów musi pozostawać względnie stała w określonych przestrzeniach. Zmniejszenie ilości wody w organizmie sprawia, że tlen oraz składniki odżywcze nie są efektywnie rozprowadzane po całym organizmie, co skutkuje niewydolnością narządów. Optymalne nawodnienie zależy od wielu czynników, w tym płci, odmiennego stanu fizjologicznego (ciąża, karmienie piersią), wysiłku fizycznego, wieku, ale także temperatury otoczenia oraz stosowanej diety. Przyjmuje się, że dziennie dorosły człowiek powinien przyjąć 2-2,5 l wody, choć zapotrzebowanie może się różnić w zależności od wielu czynników. Zarówno niedobór jak i nadmiar wody może być szkodliwy dla człowieka.

Nadmiar wody w organizmie – przyczyny

Wśród przyczyn nadmiaru wody w organizmie znajduje się:

1. nieodpowiednie nawodnienie organizmu – zbyt mała podaż płynów może prowadzić do zatrzymywania wody w organizmie, co stanowi mechanizm obronny przed odwodnieniem regulowany przez hormon antydiuretyczny – wazopresynę, zwiększającą zwrotne wchłanianie wody w nerkach, poprzez takie mechanizmy jak: zagęszczenie moczu, skurcz naczyń krwionośnych. 

2. Nieodpowiednia dieta – spożywanie produktów przetworzonych z pominięciem warzyw i owoców bogatych w minerały i witaminy; obecny w diecie sód (z soli kuchennej) powoduje zatrzymanie wody w organizmie.
3. Brak wysiłku fizycznego/ siedzący tryb życia – długotrwałe pozostawanie w jednej pozycji, zwłaszcza siedzącej przez dłuższy czas, przyczynia się do zastoju płynów w tkankach.
4. Wysoka temperatura – zatrzymanie wody jest reakcją obronną chroniącą przed odwodnieniem tkanek.
5. Zmiany hormonalne – widoczne, szczególnie u kobiet, wahania hormonów w cyklu miesięcznym mogą przyczyniać się do zatrzymywania wody w tkankach; najważniejszym czynnikiem sprawczym są tu estrogeny (również przyjmowane w antykoncepcji hormonalnej), co jest widoczne szczególnie tuż przed okresem jako obrzęk piersi;
6. Ciąża – wahania hormonów w ciąży sprawiają, że kobiety często zmagają się z obrzękami; jest to też związane z uciskiem płodu na duże naczynia, co utrudnia swobodne krążenie i sprzyja zastojowi krwi
7. Spożywanie alkoholu – zwiększa wydalanie moczu i rozszerza naczynia krwionośne, a organizm może reagować na to wtórnym zatrzymywaniem wody w tkankach w celu ograniczenia odwodnienia 
8. Leki – np. NLPZ (ibuprofen, diklofenak) hamują wydzielanie prostaglandyn regulujących przepływ krwi przez nerki, a co za tym idzie – zmniejszają wydalanie przez nie wody i sodu; skutkuje to zatrzymaniem płynu w tkankach
9. Niedobór potasu i białka – zbyt mała podaż lub zbyt duża utrata – przyczynia się bezpośrednio do zatrzymywania wody w organizmie i powstawania obrzęków
10. Choroby:
    • choroby nerek – zespół nerczycowy, zapalenie, nowotwory, niewydolność
    • schorzenia wątroby – marskość, żółtaczka
    • choroby tarczycy – Hashimoto, niedoczynność
    • choroby układu sercowo – naczyniowego: problemy z ciśnieniem, niewydolność serca,
    • problemy z krążeniem limfy

Nadmiar wody w organizmie – objawy

Do najczęściej obserwowanych objawów nadmiaru wody w organizmie należą: 

• obrzęki – wyraźne zgrubienia w okolicy kostek, dłoni, twarzy, brzucha i piersi; mogą być bolesne, i szczególnie w okolicach stawów – utrudniać ich ruchomość
• wzrost masy ciała spowodowany nagromadzeniem nadmiaru płynów w tkankach
• bóle i zawroty głowy, złe samopoczucie
• uczucie ciężkości, pełności żołądka
• opuchnięte palce rąk, stopy, skóra wokół oczu
• spadek elastyczności skóry
• odcisk skarpetek, biżuterii, trudności w zdejmowaniu lub zakładaniu obuwia/biżuterii
• cellulit wodny, szczególnie widoczny u osób szczupłych
• inne objawy mogą dotyczyć schorzeń, których skutkiem jest zatrzymanie wody w organizmie. 

Jak rozpoznać nadmiar wody w organizmie?

Rozpoznanie nadmiaru wody w organizmie, szczególnie przemijającego, opiera się na obserwacji symptomów. Istotną wskazówką diagnostyczną jest to, że obrzęki mogą zmniejszać się w ciągu dnia lub zmieniać swoją lokalizację w zależności od pozycji ciała.  Zwykle obrzęki wynikające z nadmiaru wody są symetryczne i przemijające. W sytuacjach budzących nasz niepokój zawsze należy udać się do specjalisty, który zleci niezbędne badania pozwalające na określenie przyczyny problemu. Szczególną uwagę należy zwrócić na jednostronny, bolesny obrzęk kończyny mogący sugerować zakrzepicę, wodobrzusze wskazujące na choroby wątroby oraz symetryczne obrzęki współwystępujące z dusznością i męczliwością, które mogą świadczyć o niewydolności serca. 

W jaki sposób można ocenić nadmiar wody w organizmie?

• W diagnozowaniu nadmiaru wody w organizmie stosuje się ocenę składu ciała metodą bioimpendancji elektrycznej, która pozwala na określenie ilości poszczególnych składników, w tym również wody. 
• Test na nadmiar wody w organizmie, który możemy wykonać sami w domu, to test potwierdzający obrzęk ciastowaty. Jeżeli po uciśnięciu obrzękniętego miejsca pozostaje zagłębienie, które powoli się wyrównuje, może to świadczyć o obecności obrzęku związanego z zatrzymaniem wody. 
• W ocenie zatrzymania płynów pomocne może być również codzienne ważenie – znaczne wahania wagi na przestrzeni krótkiego czasu sugerują gromadzenie się nadmiaru wody w organizmie. 
• Warto również kontrolować ciśnienie tętnicze oraz wydalanie moczu (mocz zagęszczony jest ciemniejszy i jest go mniej, co sugeruje zwiększoną resorpcję zwrotną płynów, czyli zatrzymanie wody).

Wśród badań diagnostycznych niezbędnych do wykluczenia lub potwierdzenia innych schorzeń jako potencjalnej przyczyny nadmiaru wody w organizmie zleca się wykonać: 

• morfologię krwi (niedokrwistość, leukocytoza lub leukopenia), 
• badania biochemiczne:
  • próby wątrobowe (AST, ALT, bilirubina, fosfataza zasadowa – ocena czynności wątroby), 
  • kreatyninę (ocena funkcji nerek), 
  • albuminę, 
  • białko całkowite, 
  • mocznik, 
  • peptyd natriuretyczny (ocena funkcji serca), 
  • elektrolity (obniżony potas, podwyższony sód), 
  • TSH, fT3, fT4 (ocena funkcji tarczycy), 
  • D-dimer, INR (ocena parametrów krzepnięcia) 
  • badanie moczu (ocena proteinurii, ocena osadu moczu). 

W zależności od przypuszczalnej przyczyny lekarz dokonuje pomiaru ciśnienia, odczytu EKG, ale też USG czy echo serca.

Jak pozbyć się nadmiaru wody w organizmie?

1. Pamiętaj o nawodnieniu. Paradoksalnie to właśnie wypijanie zbyt małych ilości wody przyczynia się do zatrzymywania wody w organizmie; jest to mechanizm kompensacyjny chroniący przed odwodnieniem.
2. Ogranicz sól. Sód zawarty w soli powoduje zatrzymanie wody w tkankach
3. Zdrowo się odżywiaj. Zrezygnuj z żywności przetworzonej na rzeczy zdrowego odżywiania bogatego w warzywa i owoce.
4. Bądź aktywny. Zadbaj o regularny wysiłek fizyczny, szczególnie wówczas, gdy pracujesz lub spędzasz dłuższy czas w jednej pozycji – pozwoli to na usprawnienie krążenia i lepsze dotlenienie tkanek.
5. Zrezygnuj z alkoholu. Zatrzymuje on wodę w organizmie chroniąc komórki przed odwodnieniem.
6. Zadbaj o równowagę hormonalną. Problemy z tarczyca oraz wahania hormonów płciowych powodują powstawanie obrzęków.
7. Dostarczaj potas i aminokwasy. Źródła potasu w diecie to przede wszystkim kakao, rośliny strączkowe (soja, groch, fasola), pomidory, orzechy, suszone owoce (daktyle, morele); Źródłem aminokwasów jest przede wszystkim chude mięso.
8. Stosuj preparaty ziołowe. Wspomagająco można zastosować herbaty/ mieszanki ziołowe o właściwościach moczopędnych zawierające skrzyp, pokrzywę, brzozę, nawłoć, ostrokrzew paragwajski, pietruszkę, żurawinę, lubczyk ogrodowy czy jałowiec pospolity
9. Farmakologia. Tylko pod kontrolą specjalisty – stosowanie diuretyków.
10. Masaż. Drenaż limfatyczny usprawniający przepływ limfy, zmniejszający obrzęki

Nadmiar wody w organizmie może mieć wiele przyczyn, jednak w wielu przypadkach jego występowaniu można zapobiegać poprzez odpowiednie nawodnienie, zdrową dietę oraz regularną aktywność fizyczną. W przypadku wystąpienia objawów nadmiaru wody w organizmie oprócz zmiany diety warto spróbować pomocniczo z ziół działających moczopędnie lub suplementów wzbogaconych o wspomniane składniki naturalne, a przy innych niepokojących objawach, warto udać się do specjalisty, który pomoże wykluczyć poważniejsze schorzenia mogące odpowiadać za nadmiar wody w organizmie.

Mgr Jolanta Pawłowska